قنات زارچ یزد، اختراع حیرت‌انگیز ایرانیان

حتما اسم قنات معروف زارچ یزد به گوشتان خورده است. فکر می‌کنید علت معروفیت این قنات چیست؟ باید گفت قنات زارچ به عنوان طولانی‌ترین قنات دنیا است که بیش از ۱۰۰۰ سال قدمت دارد و حفر آن به ‌دوره ایران باستان برمی‌گردد. این قنات به‌خاطر همین ویژگی خاص در جهان در سازمان یونسکو به ثبت رسیده است.
در این یادداشت ما برای شما در مورد اینکه قنات زارچ کجاست و تاریخچه این قنات و بخش‌های مختلف آن خواهیم گفت پس با ما باشید.

قنات زارچ کجاست؟

قنات زارچ در یزد و در خیابان سیدگلسرخ و در محله کوشک نو قرار دارد. این قنات از نزدیک شهرستان فهرج شروع می‌شود و بعد از گذشتن از روستاهای دهنو و اکرمیه وارد شهر یزد می‌شود. قنات زارچ از محله‌های گوناگون شهر یزد عبور می‌کند و به سمت شهر زارچ ادامه مسیرش را ادامه می‌دهد. طول این قنات بیشتر از ۸۰ کیلومتر است و به طولانی‌ترین قنات در جهان معروف شده است.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Rene Gugl

یادتان باشد که این قنات در بافت قدیمی یزد است و در بسیاری از سایت‌ها اشتباه آدرس زده شده و شهر زارچ را نشان‌ می‌دهد. پس باید بدانید که تنها راه ورود به قنات زارچ برای بازدید شهر یزد است و ورودی شهر زارچ بسته است و امکان بازدید از آنجا وجود ندارد.

بیشتر بخوانید: مسجد جامع یزد ؛ اینجا اگر پلک بزنید ضرر کرده‌اید

قنات چیست؟

از آنجایی که فلات ایران تقریبا خشک و کم باران بود، نیاکان ما کانالی ایجاد کردند تا آب را به سطح زمین برسانند. آبی که از این قنات‌ها به دست می‌آمد، برای آبیاری زمین‌های زراعی و حتی مصرف خانوارها در گذشته استفاده می‌شد.
سه هزار سال پیش، اولین قنات‌ها در فلات ایران ابداع شدند و بعد این روش ساختن قنات از نسلی به نسل دیگر منتقل شد. ساختن قنات به مهندسی خاص و داشتن درک درستی از لایه‌های زمین نیاز داشت و افرادی با دانش ریاضی مسئولیت نظارت بر حفر قنات را برعهده می‌گرفتند.
هر قناتی اجزای مختلفی دارد، مهمترین بخش قنات‌ها زهکشی قنات و دیواره‌های آن است.

قنات برای اولین بار در فلات ایران ابداع شد و بعدها در بقیه جاهای دنیا و کشورهای همسایه ایران برای حل مشکل کم‌آبی ساخته شد. یکی از این کشورها مصر بود که هنوز هم از قنات برای آبیاری مزارع خود استفاده می‌کند.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Amirhosein Moghtadaee

بیشتر بخوانید: آپارتمان مبله شیک و لوکس در یزد

قنات زارچ در گذر زمان

روایت‌های زیادی در مورد تاریخچه و قدمت قنات زارچ وجود دارد. یک‌سری نوشته‌‌ها از شهر یزد وجود دارد که قدمت این قنات را به حدود سال ۱۳۰۰ میلادی تخمین می‌زنند. یعنی تقریبا ۷۲۰ سال از عمر این قنات می‌گذرد. اما در بعضی روایت‌های دیگر آمده که قدمت قنات زارچ به ۳۰۰۰ سال پیش، یعنی دوره زرتشتیان برمی‌گردد.
شاید یکی از دلایل خفن بودن این قنات، همین قدمت طولانی آن است. بعد از اینکه دین اسلام به ایران آمد و ایرانی‌ها مسلمان شدند، مسجد جامع یزد هم در حریم قنات زارچ ساخته شد.
ساختن این مسجد بر روی حریم قنات زارچ، ایده نابی بود چون باعث شد که آب‌انبار این مسجد همیشه پر از آب باشد و همینطور پایابی ایجاد شود که همه مردم بتوانند در آن‌جا وضو بگیرند. هنوز هم این پایاب پابرجاست و مردم برای وضو گرفتن در مسجد جامع یزد از آن استفاده می‌کنند.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Amin Rahimi

قبلا میزان آب‌دهی قنات زارچ یزد در گذشته بیشتر از ۱۵۰ لیتر در ثانیه بود. اما این روزها میزان آبدهی این قنات به ۲۵ لیتر در ثانیه رسیده است.
چند دلیل باعث شده که آب‌دهی این قنات کاهش زیادی داشته باشد که اولین دلیل بیشتر شدن جمعیت یزد است که باعث شده چاه‌های زیادی در اطراف این قنات کنده شود که میزان آب قنات را کم کند.

با این حال این‌روزها قنات زارچ برای آبیاری مزرعه‌های کشاورزی یزد مورد استفاده قرار می‌گیرد.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس alireza javaheri

بیشتر بخوانید: بازار خان یزد ؛ فقط اشراف اجازه ورود دارند!

در بخش‌های مختلف قنات زارچ چه خبر است؟

هر قناتی که ساخته می‌شود از قسمت‌های مختلفی تشکیل شده که شاخه‌های اصلی و فرعی قنات را در خود جای می‌دهد.

اینجا یک آب‌انبار برای ذخیره آب و یک قسمت پایاب برای دسترسی به آب جاری ساخته شده است.

قنات زارچ از سه شاخه اصلی به نام‌های شاخه شور، شاخه شیرین، و شاخه ابراهیم خویدکی تشکیل شده که همه این شاخه‌های اصلی از یکدیگر جدا هستند و به صورت کاملا مستقل درست شده‌اند.

شاید برایتان جالب باشد شاخه‌ای از قنات زارچ که از مسجد جامع یزد می‌گذرد شاخه شور است، علت این شوری هم به چاه مادر این شاخه برمی‌گردد.

از دیگر نکات جالب قنات زارچ این است که همه چاه‌های این قنات مربعی شکل هستند که همین دلیل باعث خاص شدن قنات زارچ شده است. این در‌ حالی است که همه قنات‌های دنیا چاه‌های دایره‌ای دارند و این ویژگی برای قنات زارچ خیلی منحصر‌به‌فرد است.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس mohammed md

بیشتر بخوانید: آتشکده بهرام یزد ؛ آتش ۱۵۰۰ ساله

در نزدیکی قنات زارچ از چه چیزهای دیگری در یزد دیدن کنیم؟

• آب‌انبار عصرآباد، تنها قنات جهان با هفت بادگیر

روستای عصرآباد یزد یکی از روستاهای نزدیک شهر زارچ است. اگر به بازدید از قنات زارچ رفتید، حتما سری به آب‌انبار هفت بادگیر عصرآباد بزنید.
این آب‌انبار در دوران قاجار ساخته شده و یکی از فرق‌هایی که این آب‌انبار با بقیه آب‌انبار‌های ایران دارد این است که رو به قبله ساخته نشده است.
دلیل آن هم این است که آب‌انبار عصرآباد برای زرتشتیان یزد ساخته شده است. اما طوری نیست که مسلمانان نتوانند از آن استفاده کنند چون یک راهرو و ورودی در جنوب‌غربی آب‌انبار برای مسلمانان است.

آب‌انبار عصرآباد تنها آب‌انبار در جهان است که ۷ بادگیر دارد. بازدید از این آب‌انبار به همه کسانی که عاشق بازدید از معماری‌های خاص هستند توصیه می‌شود.
جذابیت معماری آب‌انبار عصرآباد، تمام بادگیرهایش است که شما را متعجب کرده و می‌توانید بهترین معماری جهان را اینجا ببینید.

البته تنها چیزی که برای بازدید از این آب‌انبار باید در نظر داشته باشید این است که این روزها روستای عصرآباد تقریبا متروکه شده و به‌همین علت طوفان‌های شنی زیادی در آن اتفاق می‌افتد که بهتر است قبل از اقدام به بازدید از آب‌انبار عصرآباد ابتدا پیش‌بینی هواشناسی این منطقه را چک کنید.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Amin Mojudi

بیشتر بخوانید:

• مسجد امیرالمومنین سرده با بخش‌های تابستانه و گرمخانه جذاب

سبک معماری، گنبد و ایوان مسجد امیرالمومنین نشان‌دهنده این است که این مسجد در دوره زندیان و افشاریان ساخته شده. مصالحی که برای ساخت این مسجد به کار رفته آجر و خشت و گل است.
مسجد امیر‌المومنین هم مثل بقیه سازه‌هایی که در دوره افشاریان ساخته شده، یک بخش به نام تابستان‌خانه و یک بخشی به اسم گرم‌خانه دارد.
تابستان‌خانه یک گنبد بلند، ایوان و یک صحن نیم طبقه دارد. گرم‌خانه که مخصوص فصل زمستان بود، در ضلع شرقی مسجد قرار گرفته است و بعد از ساختن تابستان‌خانه به این بنا اضافه شد.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Amirhosein Moghtadaee

بیشتر بخوانید: پارس بانو ؛ زیارتگاه مقدس زرتشتیان یزد

شاید برای شما هم بازدید از طولانی ترین قنات زیرزمینی جهان بتواند خاطرات خوشی را در یزد برای شما بسازد. در سفر به یزد بازدید از این قنات زیبا و تاریخی در محله کوشک نو و جاذبه‌های اطراف آن را از دست ندهید.
اگرهم که قبلا به این جای دیدنی یزد رفته‌‌اید از جذابیت‌های آن بگویید. اینکه چه حسی در بازدید از طولانی‌ترین قنات جهان داشتید؟ آیا بازدید از قنات زارچ را به دیگران پیشنهاد می‌دهید؟ نکته‌ای در مورد قنات زارچ است که ما در این یادداشت از آن صحبت نکنیم؟ آن را با ما و خوانندگان پینورست به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول

قنات زارچ کجاست؟
قنات زارچ از جاهای دیدنی شهر یزد است که در شهر زارچ و در خیابان سید گلسرخ و در محله کوشک نو قرار دارد.

قنات زارچ از کجا شروع می‌شود؟
قنات زارچ از حوالی فهرج آغاز شده و با عبور از چندین روستا وارد شهر یزد می‌شود و در نهایت به طرف زارچ ادامه مسیر می‌دهد. 

آیا قنات زارچ ثبت ملی شده است؟
بله، قنات زارچ نه‌تنها در فهرست آثار ملی بلکه در فهرست میراث یونسکو ثبت شده و از طولانی‌ترین قنات‌ها در جهان است.

مهم‌ترین ویژگی قنات زارچ چیست؟
قنات زارچ ۷۱ كيلومتر طول دارد و با سابقه بیش از ۱۰۰۰ سال یکی از قدیمی‌ترین و طولانی‌ترین قنات‌های جهان است که باید رفت و در یزد از آن دیدن کرد.

کیمیا بهرام