آرامستان ظهیرالدوله ؛ آرامگاه نام‌آوران ایران

خیلی قدیم‌‌ها که هنوز خبری از بهشت زهرا نبود و تهران هم یک شهر کوچک بود مردم برای دفن کردن عزیرانشان به امامزاده‌ها و قبرستان‌های کوچکی که در نزدیکی ده و محله‌شان بود می‌رفتند. آرامستان ظهیرالدوله قبرستان مردم ده تجریش بود.

قدمت زیاد و سنگ‌ قبر‌های جالب یکی از دلایلی است که این قبرستان هیچ‌وقت فراموش نشده. تا آخر این مطلب پینورست با ما باشید تا همه چیز را درباره این مکان به شما بگوییم.

آرامستان ظهیرالدوله کجاست؟

آرامستان ظهیرالدوله در نزدیکی امامزاده قاسم در منطقه شمیران در باغی به مساحت 4300 متر قبرستانی با قدمت 100 ساله است. اینجا یکی از مهم‌ترین آرامگاه‌های تهران و حتی ایران محسوب‌ می‌شود که حدود 400 قبر را در خود جا داده است.

دلیل شهرت ظهیرالدوله این است که آرامگاه ابدی بعضی از مشاهیر ادبیات، هنر و تاریخ ایران است و بیشتر قبرهای این قبرستان ظاهر متفاوت و زیبایی به‌نسبت سنگ‌قبرهایی که این روزها می‌بینیم دارند. قبرهای خانوادگی و قدیمی این گورستان که تشخیص بعضی از آن‌ها بعد از گذشت سال‌ها ممکن است چندان ساده نباشد نشان از قدمت طولانی این مکان دارد.

بیشتر بخوانید: دیدنی ترین موزه های تهران؛ گردش در زمان

شاید خیلی‌ها قبرستان‌ها را تنها مکانی برای خاکسپاری عزیزان از دست رفته بدانند؛ اما از قدیم همیشه قبرستان‌هایی در ایران وجود داشتند که همواره از نظر تاریخی برای باستان‌شناسان و از نظر فرهنگی برای انسان‌شناسان جذاب بودند. آرامستان ظهیرالدوله هم در کنار قبرستان‌هایی مثل سفید چاه و خالدنبی جزو این موارد مرموز و جذاب است.

نام ظهیر‌الدوله از کجا آمده؟

علی‌خان قاجار دولو (علی خان ظهیرالدوله)، داماد و وزیر تشریفات دربار ناصرالدین شاه و موسس انجمن اخوت و از پیروان خانقاه نعمت‌اللهی صفی‌علی شاه بود. او را پایه‌گذار نمایش و ارکستر ملی ایران هم می‌دانند. او پس از مرگ در خلوت و در قبرستانی مجاور باغ شخصی خود به خاک سپرده شد؛ باغی که مخصوص برپایی آیین‌های درویشی بود.

علی‌خان ظهیر‌الدوله جایگاه و احترام زیادی بین مردم و جامعه درویشان داشت. به‌ همین دلیل خیلی از صوفیان، مقامات کشوری و لشکری، علما و هنرمندان به وصیت خود یا خواسته‌ بازماندگان در مقبره ظهیرالدوله به خاک سپرده شدند. خانواده ظهیرالدوله هم با این درخواست‌ها موافقت کردند. از آن به بعد این باغ به آرامگاه خیلی از مشاهیر ایران تبدیل شد و نامش را هم گذاشتند آرامستان ظهیرالدوله. 

مسیر دسترسی

برای رفتن به این آرامگاه باید خودتان را به محله تجریش برسانید. آرامگاه ظهیرالدوله در خیابان ظهیرالدوله که مجاور خیابان دربند است قرار دارد. با اینکه این قبرستان قدیمی در ابتدای ورودی خیابان دربند است؛ اما به دلیل وجود ساختمان‌های بلند و برج‌های سربه‌فلک کشیده ممکن است از نظر خیلی‌ از افرادی که برای اولین بار از این منطقه می‌گذرند مخفی بماند. 

برای رفتن به این مکان می‌توانید از خط 1 مترو (تجریش-کهریزک) استفاده کنید و در ایستگاه آخر پیاده شوید. از ایستگاه مترو تجریش تا ظهیرالدوله تقریبا باید 20 دقیقه پیاده‌روی کنید. یکی دیگر از گزینه‌های مناسب خط BRT تجریش است. بعد از پیاده شدن از اتوبوس در میدان تجریش باز هم با 20 دقیقه پیاده‌روی به آرامستان می‌رسید. 

اگر ساکن تهران نیستید و می‌خواهید به این شهر سفر کنید بازدید از این مکان را هم در برنامه خودتان بگذارید. اگر هم دنبال اجاره آپارتمان مبله در تهران ماهانه هستید می‌توانید از تیم پینورست کمک بگیرید.

زمان بازدید از آرامستان ظهیرالدوله

بعد از مرگ درویش رضا، آخرین بازمانده‌ انجمن اخوت در سال 1366 مدیریت آرامستان ظهیرالدوله را فرزند و همسر او برعهده گرفتند و مراسم محلی در آن اجرا می‌شد. اما اکنون به قبرستانی متروک تبدیل شده است که نه تنها دیگر مراسمی در آن برگزار نمی‌شود بلکه فقط در روز پنجشنبه و ساعات مشخصی می‌توانید از آن بازدید کنید.

از سال 1390 تا 1391 بازدید از ظهیرالدوله به طور کامل ممنوع شده بود و از سال 1396 با اجرای طرح تفکیک جنسیتی، ساعت 10 تا 12 برای بازدید بانوان و ساعت 13 تا 15 برای بازدید آقایان در نظر گرفته شد. تفکیک جنسیتی و عدم امکان بازدید مقبره‌ ابوالحسن صبا از مواردی است که بازدیدکنندگان داخلی و توریست‌های خارجی را بسیار متعجب کرده است.

سبک و سیاق متفاوت طراحی سنگ قبرها در آرامستان ظهیرالدوله

شاید شما هم به شکل و شمایل متفاوت مقبره ایرج میرزا علاقه‌مند باشید؛ مقبره‌ای هرمی شکل که در سال 1353 توسط انجمن آثار ملی کشور به این‌گونه ساخته شد. بر روی بعضی مزارها هم با خط کوفی متنی نوشته شده است. آنچه باعث تعجب خیلی از بازدیدکنندگان می‌شود و توجه آن‌ها را به خود جلب می‌کند نماد تبرزین و کشکولی است که بر روی تعداد زیادی از مقبره‌ها حک شده است، این نماد متعلق به اعضای انجمن اخوت است.

بیشتر بخوانید: ابن بابویه ؛ دومین قبرستان بزرگ تهران کجاست؟

ظرفیت گردشگری که مهجور مانده

بعضی آرامستان ظهیرالدوله را به قبرستان پرلاشز در فرانسه که اولین قبرستان شهر پاریس و پربازدید‌ترین گورستان جهان است شبیه می‌دانند. اما تفاوت‌هایی بین آن‌ها وجود دارد و بعضی هم معتقد هستند که هیچ شباهتی بین این دو قبرستان وجود ندارد.

یکی از شباهت‌هایی که گروه اول از آن صحبت می‌کنند دفن چهره‌های سرشناس ملی دو کشور در این دو آرامگاه است. اشخاص مشهوری مثل شوپن (آهنگساز و نوازنده فرانسوی)، ادیت پیاف (خواننده) و بعضی چهره‌های ماندگار فرهنگ و ادبیات ایران مثل صادق هدایت (نویسنده)، منیر وکیلی (خواننده اپرا) و عیسی بهادری (نقاش) هم در قبرستان پرلاشز به خاک سپرده شده‌اند.

با توجه به اینکه خیلی از مشاهیر ادبیات و موسیقی ایران در این آرامگاه به خاک سپرده شده‌اند فضای سبز و محیط شاعرانه‌ قبرستان ظهیرالدوله به محل ملاقاتی برای دوست‌داران فرهنگ، هنر و تاریخ ایران در روزهای پنجشنبه تبدیل شده است. خیلی وقت‌ها گروه‌هایی را می‌بینیم که بر سر مزار شاعر یا خواننده‌ای جمع شده‌اند و آثار او را به صورت جمعی زمزمه می‌کنند. 

با وجود اینکه آرامستان ظهیرالدوله برای اینکه به یک قطب گردشگری تبدیل شود موقعیتی عالی دارد و در سال 1377 در سازمان میراث فرهنگی در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است؛ اما متاسفانه به دلیل مدیریت نامشخص و نبود متولی قانونی بعضی از سنگ قبرها تخریب شده‌اند و در حال حاضر این قبرستان اوضاع چندان خوبی ندارد.

یکی از مشکلات بزرگ آرامگاه ظهیرالدوله این است که گروه‌های مختلفی از جمله همسر درویش رضا، بازماندگان دفن‌شدگان در این آرامگاه، ارگان‌های نظامی و میراث فرهنگی ادعای مدیریت بر این گورستان را دارند. در صورتی‌که اگر می‌خواهیم این ذخیره ارزشمند فرهنگی به دلیل عدم رسیدگی از بین نرود باید یک تصمیم‌گیری جدی برای تعیین متولی انجام شود. آن وقت می‌توان با مدیریت صحیح، مرمت اتاق‌ها و بازسازی مقبره‌ها این مکان را مثل گورستان پرلاشز به جاذبه‌ای برای دوست‌داران فرهنگ و هنر ایران تبدیل کرد. 

چهره‌های سرشناس آرامستان ظهیرالدوله

در ابتدای حیاط در کنار درختان سرسبز و تاب خورده قبرهایی وجود دارد که شاید برای خیلی از ما ناشناخته باشد. در حالی‌ که بسیاری از این سنگ قبرها متعلق به چهره‌های بزرگ سیاسی ایران است. بسیاری از آن‌ها اعضای ارتش، خلبان و افراد مشهوری در دوران مختلف بودند. از سال 1340 خاکسپاری افراد در این محل ممنوع اعلام شد و در دهه‌ 40 تا 50 تنها با دریافت اجازه‌نامه و به صورت محدود اجازه دفن برای افراد صادر شد. 

زمانی‌ که وارد قبرستان می‌‎شوید در سمت راست حدود 20 تا 30 قبر با فامیلی افخمی وجود دارد. از چهره‌های سرشناسی که در آرامستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شده‌اند می‌توان به فروغ فرخزاد، قمر‌الملوک وزیری، ابوالحسن صبا، روح‌الله خالقی، ایرج میرزا، ملک‌الشعرای بهار، حسین تهرانی، داریوش رفیعی، درویش خان، رهی معیری، دکتر محمدحسین لقمان ادهم، حسن تقی‌زاده، رشید یاسمی و برادران محجوبی اشاره کرد.

اولین هنرمندانی که پس از ظهیرالدوله در این آرامستان دفن شدند ایرج میرزا در سال 1304 و درویش خان در سال 1305 بودند. آخرین فردی که در قبرستان ظهیرالدوله در سال 1356 به خاک سپرده شد هم ندیمه اشرف پهلوی به نام فروغ خواجه نوری و معروف به همایونفر بود که در سوقصد به خودروی اشرف در موناکو کشته شد.

مکان‌های دیدنی اطراف آرامگاه

مکان‌های زیاد دیگری در نزدیکی و اطراف آرامستان ظهیرالدوله وجود دارد که توصیه می‌کنیم آن‌ها را به لیست گردش خود اضافه کنید. در زیر به تعدادی از آنها و فاصله‌شان تا این قبرستان اشاره کرده‌ایم.

کاخ سبز یا کاخ شهوند

رضاشاه پس از خرید بنای تپه علی‌خان کاخ کنونی را ساخت. این کاخ با تلاش هنرمندان و معماران ایرانی پس از هفت سال کار بین سال‌های 1301 تا 1307 در دو طبقه ساخته شد. به دلیل استفاده از سنگ های سبز منحصر‌به‌فرد معدن خمسه زنجان و سنگ مرمر خراسان در نمای بیرونی به کاخ سنگی یا کاخ مرمر هم معروف است. فاصله این بنا تا آرامگاه ظهیرالدوله 12 دقیقه است.

کاخ موزه ملت

این کاخ علاوه بر اقامتگاه تابستانی محمدرضا شاه و همسرش به فعالیت‌های اداری و تشریفاتی هم اختصاص داشت. ساخت این کاخ در سال 1310 به دستور رضا شاه آغاز و در سال 1315 به پایان رسید. نقشه کاخ برای مهندس خرسندی و محاسبات فنی آن توسط لئون تاتا ووسیان، پپسیان و بوریس روسی انجام شد. این کاخ از 54 واحد مختلف شامل 10 تالار تشریفات تشکیل شده که بزرگترین آن‌ها یعنی کاخ سلطنتی دارای یک اتاق غذاخوری به مساحت 220 متر مربع است. فاصله این کاخ تا آرامستان ظهیرالدوله 10 دقیقه با ماشین است.

موزه سلطنتی اتوموبیل

این مکان که نمایشگاهی از خودروهای اشرافی خاندان پهلوی است و به نمایش بسیاری از محصولات خودروسازی معروف دوره پهلوی اختصاص دارد، یکی از جذاب‌ترین و دیدنی‌ترین موزه‌های مجموعه سعدآباد محسوب می‌شود. این موزه در دی ماه 1392 توسط سازمان میراث، صنایع دستی و گردشگری افتتاح شد. فاصله این کاخ سلطنتی بسیار جذاب تا مقبره ظهیرالدوله 11 دقیقه بدون احتساب ترافیک است.

بیشتر بخوانید: قبرستان لهستانی ها – یادگار جنگ جهانی دوم و نماد دوستی دو ملت

امامزاده صالح

نام زیارتگاهی در شمیرانات و نزدیک بازار تجریش است. وی از فرزندان امام موسی کاظم بوده است. بنای امامزاده از سال 1351 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته و تعداد زائران این امام‌زاده حدود 30 هزار نفر در روز تخمین زده می‌شود. طراحی طاق‌ها و معماری بنا و کاشی‌کاری آن متعلق به معماری قرن هفتم و هشتم است. فاصله امام‌زاده صالح تا آرامگاه 2 کیلومتر است که با 4 دقیقه پیاده‌روی به مقصد می‌رسید.

در نهایت در فاصله نه چندان زیادی از آرامستان ظهیرالدوله مکان‌های گردشگری، زیارتی و دیدنی زیادی وجود دارد که از نمونه‌های آن می‌توان به مجموعه فرهنگی تاریخی کاخ سعدآباد، پارک قیطریه، بازار تجریش، دربند و … اشاره کرد. 

شما پیش از خواندن این مطلب چیزی درباره آرامستان ظهیرالدوله شنیده بودید؟ تابه‌‌حال از این قبرستان دیدن کرده‌اید؟ نماد اخوت را روی سنگ قبرهای قدیمی پیدا کردید؟ چه چیزی درباره این قبرستان بیشتر از همه نظر شما را به خودش جلب کرد؟ نظر و تجربه خودتان را برای ما بنویسید.

اگر تصمیم دارید که به سفر بروید می‌توانید برای اجاره آنلاین اقامتگاه در هر شهری که بخواهید به سایت پینورست سر بزنید. در پینورست امکان اجاره انواع مختلف اقامتگاه از کلبه حنگل و خانه روستایی تا ویلا با استخر سرپوشیده با کیفیت خوب و قیمت مناسب وجود دارد.

نیوشا پابوس

من نیوشا هستم. کارشناسی ارشد انسان‌شناسی دارم. سفر و آشنایی با فرهنگ و آداب‌و‌رسوم هر منطقه جز جدانشدنی انسان‌شناسی است. برای همین من هم که همیشه دوست داشتم سهمی برای آشنایی بیشتر با فرهنگ مردم ایران داشته باشم، تصمیم گرفتم تجربیات‌ام رو ثبت کنم تا با شما در میون بذارم.