بازار خان یزد ؛ فقط اشراف اجازه ورود دارند!

شهر یزد مکان‌های تاریخی کم ندارد. خیلی از این مکان‌ها معروف هستند و خیلی‌هایشان هم نه؛ اما اگر اسم بازار خان یزد را نشنیده باشید کمی تعجب می‌کنیم. چون این بازار شهرت جهانی دارد و معروف به طولانی‌ترین و اصیل‌ترین بازار یزد است.

این بازار تاریخی درست در کنار حمام خان،‌ میدان خان و مدرسه علمیه خان قرار دارد و همگی از زمان قاجار باقی مانده‌اند. پس همراه پینورست باشید تا ببینیم که در این بازار چه خبر بوده و هست.

بیاین حسابی با بازار خان یزد آشنا شیم

از قدیم بازارها و میدان‌ها مرکز اقتصادی هر شهر بوده‌اند. ابتدا بازارها فقط به یک بخش از شهر محدود می‌شدند و فقط نیازهای مردمی که در همان حوالی زندگی می‌کردند را برطرف می‌کردند. ولی با گذشت زمان و بزرگ‌تر شدن شهرها و راه‌ها، بازارها در یک نقطه متمرکز شدند و تبدیل به مرکز تجارت برای هر شهر شدند. 

بازارهای قدیمی مجموعه‌هایی سرپوشیده بودند پر از تیمچه‌ها و راه‌روهای سقف‌داری که در گوشه‌و‌کنار آن مغازه‌های مختلف مثل عطاری، فرش‌فروشی و پارچه‌فروشی و … جا خوش کرده ‌بودند. کاسب‌ها از صبح زود کرکره‌ مغازه‌ خود را بالا می‌کشیدند و تا غروب مشغول به‌کار بودند. اما یکی از محدودیت‌های بازار این بود که خودش به تنهایی توانایی برآورده کردن تمام نیازهای افراد را نداشت. علاوه بر این کاسب‌ها زمان زیادی از روز را در حجره‌ خود سپری می‌کردند. بنابرین به‌ مرور زمان بخش‌های دیگری مثل مسجد، قهوه خانه، آب انبار، میدان و سقاخانه به این مجموعه‌های تجاری اضافه شد.

داستان بازار خان یزد هم از این قاعده مستثنی نیست. مجموعه‌ خان در میان محله‌ها امامزاده مصلی، میرقطب و سهل‌بن‌علی قرار گرفته. از قدیم تا امروز میدان بزرگ، مغازه‌های سرپوشیده‌ی اطراف آن و ستون‌های قطور هلالی شکل دورتادور میدان تغییری نکرده و خبر خوب اینکه کاربری آن هم شبیه به قدیم است. 

بیشتر بخوانید: مسجد جامع یزد ؛ اینجا اگر پلک بزنید ضرر کرده‌اید

بازار خان اصلی‌ترین بازار مجموعه خان است و بازارهای کوچک و بزرگ اطراف زیرمجموعه‌های آن محسوب می‌شدند. مردم این بازار را با نام‌های بازار مسگری، بازار قیصریه و تبریزیون هم می‌شناختند. اما معروف‌ترین نام همان بازار خان بود.

حالا دوست دارید بدانید که چرا اسم این بازار را خان گذاشتند؟ چون از همان ابتدای ساخته شدن بازار فقط طبقه‌ اشراف و خان‌زاده‌ها اجازه‌ ورود به آن را داشتند و مردم عادی و رعیت‌ها نه تنها حق معامله در این بازار را نداشتند، بلکه حتی اجازه‌ ورود هم پیدا نمی‌کردند؛ به‌همین دلیل هم اسم بازار شد بازار خان یزد. 

چطوری و کی بریم اینجا؟

بازار خان یزد مثل بقیه بازارهای قدیمی ورودی‌های مختلفی دارد. ولی بهترین و اصلی‌ترین ورودی آن در خیابان قیام قرار گرفته است. 

رفتن با ماشین شخصی: برای رسیدن به خیابان قیام کافی است به میدان امیرچخماق بروید و وارد خیابان روبه‌روی میدان بشوید.

رفتن با اتوبوس: اگر تصمیم دارید برای رفتن به خیابان قیام از وسیله نقلیه استفاده کنید خطوط اتوبوس با شماره های  ۲۳- ۲۴- ۲۵- ۲۷ -۲۹و ۱۲ از این خیابان عبور می‌کنند.

با توجه به آب‌و‌هوای شهر یزد بهترین زمان برای سفر به این شهر و دیدن بازار خان نیمه دوم سال است. هرچند معماری بازار به گونه‌ای طراحی شده که حتی در فصل‌های گرم سال هم میزان گرمای داخل بازار از بیرون بازار کمتر است. بنابراین حتی اگر در تابستان هم گذرتان به شهر یزد افتاد می‌توانید با خیال راحت از این بازار دیدن کنید.

درهای بازار خان از ساعت ۸ صبح  تا حدود ۱۰ شب به روی مردم باز است. ولی بهترین ساعت بازدید از بازار  نیمه اول روز است که تمام مغازه ها باز هستند.

اگر زمان به یزد سفر کردین حتما از این بازار هم دیدن کنید. راستی این را هم فراموش نکنید که می‌توانید برای اجاره سوئیت در یزد به سایت پینورست سر بزنید.

توی بازار چه خبره؟

یکی از چیزهایی که بازارهای قدیمی مثل بازار خان را تهدید می‌کرد مدرنیته بود. خیابان قیام که در دوره پهلوی ساخته شد بازار خان را به دو بخش تقسیم کرد و در نتیجه‌ ساخت این خیابان تعداد زیادی از حجره‌ها تخریب شدند.

امروز بازار خان به مسیر شمالی- جنوبی و مسیر شرقی- غربی تقسیم می‌شود که در هر یک از آن‌ها تیمچه‌های زیادی وجود دارند. تیمچه‌های قدیم همان پاساژهای امروزی هستند که در هر کدام از آن‌ها نوع خاصی از کالا به فروش می‌رسد. در هر تیمچه‌ چند دکان یا حجره سرپوشیده وجود داشت. تیمچه‌هایی که در آن‌ها وسایل گران‌بها و با ارزش فرروخته می‌شد، در و دروازه‌های محکمی داشتند. شهر یزد در فصل تابستان بسیار گرم و خشک است. وجود این تیمچه‌های تو‌در‌تو باعث خنک‌تر شدن فضای بازار می‌شد. چون که هوای گرم در مسیرهای تودرتو و سایه‌دار بازار به مرور زمان خنک می‌شد.

امروزه بازار خان ۱۵۳ حجره دارد. در هر یک از بخش‌های بازار بورس کالای خاصی وجود دارد و هر کدام از این بخش‌ها اسم متفاوتی دارند. مثلا بازار قیصریه که تقریبا مهم‌ترین بازار مجموعه محسوب می‌شود از قدیم به فروش پارچه اختصاص داشته. بازار زرگرها همان‌طور که از نامش پیداست محل طلا‌فروش‌ها بوده.

بیشتر بخوانید: آتشکده بهرام یزد ؛ آتش ۱۵۰۰ ساله

بازار کاشی‌گری که از بقیه بازارها قدمت بیشتری دارد و در دوره افشاریه ساخته شده بورس ابزار‌آلات و محصولات فلزی و در واقع راسته‌ آهنگران است. یکی دیگر از بازارهای این مجموعه بازار پنجه‌علی یا بازار مسگران است که یکی از شلوغ‌ترین بخش‌های بازار هم محسوب می‌شود. از دیگر بازارها می‌توان به بازار دروازه مهریز، بازار علاقه‌بندی، بازار ملااسماعیل، بازار شاهزاده فاضل، بازار افشار و بازار نخودبریزها اشاره کرد.

همه‌ بخش‌های مختلف بازار فارغ از دوره‌ زمانی که در آن ساخته شده‌اند از جنس آجر و گچ هستند. این مصالح، ظرفیت حرارتی بالایی دارند و باعث خنک‌تر شدن فضا در تابستان و گرم‌تر شدن هوا در زمستان می‌شوند.

یکی دیگر از جذابیت‌های مجموعه خان یزد تزئینات متفاوت موجود بر دیوارها است. به طور مثال مسجد ملا اسماعیل یا آب‌انبار مربوط به آن گچ‌بری و نقاشی‌های زیبایی دارند یا قسمت در ورودی و ستون‌ها و سردر بانک شاهنشاهی از نظر تزیینات هم مورد توجه قرار می‌گیرد. بازار خان تقریبا ۳۰۰ متر طول دارد و ارتفاع طاق‌های آن در  بعضی بخش‌ها به 6 متر هم می‌رسد. این بازار طولانی‌ترین و پهن‌ترین بازار شهر یزد است.

در شهر یزد به‌خاطر اقلیم گرم و خشک فضاهای مسکونی و محل‌ رفت‌و‌آمد مردم در مرکز شهر متمرکز شده تا مردم نیازی به طی کردن مسیرهای طولانی نداشته باشند. به همین دلیل بازار خان یزد برخلاف بازارهایی که در شهرهای دیگر معماری مشابه دارند زیاد گسترش پیدا نکرده و تغییرات آن در محدوده‌ خود بازار انجام شده. البته نادیده نگیریم که کم‌جمعیت بودن شهر یزد هم در این مساله تاثیرگذار بوده و در واقع مردم نیازی به بزرگ شدن بازار هم نداشتند.

بیشتر بخوانید: موزه آیینه یزد ؛ عمارتی از نور و روشنایی

با جهانی شدن شهر یزد و بیشتر شدن گردشگرهای داخلی و خارجی به این شهر بازار خان به خاطر معماری و محصولاتی که در آن به فروش می‌رود مورد توجه بیشتری قرار گرفته. بخش‌های مختلف بازار مثل راسته طلا‌فروش‌ها و مسگرها هنوز به فعالیت خود ادامه می‌دهند.

عطاری‌های زیر بازارچه همچنان گیاهان دارویی این منطقه را می‌فروشند. در راسته پارچه فروش‌ها، پارچه‌های سنتی یزد مثل دستمال یزدی، سفره‌های نخی و حوله‌هایی که حاصل نساجی خود شهر یزد است به فروش می‌رود و شیرینی‌های محبوب یزدی در کارگاه‌های شیرینی پزی زیر بازارچه پخته می‌شوند. 

یکی از جاذبه‌های بازار خان که پیشنهاد می‌کنیم به هیچ وجه آن را از دست ندهید کافه عدسی پناهنده است.  تاریخ ساخت این طباخی کوچک به سال ۱۳۲۳ برمی‌گردد. تا همین چند سال پیش پناهنده یک کافه کوچک در دل بازار بود که خوشمزه‌ترین عدسی‌های یزد را می‌فروخت و از صبح خیلی زود بازاری‌های یزد صبحانه خود را در این طباخی می‌خوردند. با تاسیس دانشگاه هنر در نزدیکی بازار خان این کافه عدسی شلوغ‌تر شد و به مرور زمان فضای پذیرایی خود را گسترش داد. امروزه منو صبحانه پناهنده پربارتر شده و علاوه بر این تعدادی غذا برای ناهار هم به منو اضافه شده است. 

کدوم مکان‌ها جزوی از بازار خان یزدن؟

پیش‌تر گفتیم که به مرور زمان بخش‌های مختلفی به بازار خان اضافه شد. مثلا در دوره‌ قاجار که زمان تاثیر گرفتن از فرنگ بود و هم‌زمان تعداد معامله‌ها هم در بازار زیاد شده بود بانک شاهنشاهی ساخته شد. امروز این بانک تبدیل به گنجینه‌ فرهنگ و هنر یزد شده و در آن علاوه بر برگزاری گالری و نمایشگاه‌های هنری کلاس‌های آموزشی هنرهای مختلف هم برگزار می‌شود.

در سمت دیگری از میدان خان مدرسه شفیعیه و مسجد و آب انبار ملا اسماعیل هم در امتداد یکدیگر و در دوران پادشاهی خاندان قاجار ساخته شده‌اند. مسجد ملا اسماعیل به دستور آخوند ملا اسماعیل عقدایی و در دوره فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شد که سردر بلند مقرنس‌کاری شده، در سبز رنگ و گل‌دار و شبستان ۳۲ ستونه آن معروف است.

مسجد ریگ و مدرسه کوچک زاده یا همان مدرسه کوچک هم بخش‌های این مجموعه هستند. با ساخته شدن این بناها در بازار، مغازه‌دارها و شاگردهای آن‌ها می‌توانستند از صبح تا عصر در محدوده‌ بازار باشند و برای برطرف کردن نیازهایشان احتیاجی به رفتن به نقطه‌ دیگری از شهر نداشتند.

این روزها هر کدام از این بناهای اضافه شده به بازار اصلی، از جاذبه‌های دیدنی شهر و این منطقه محسوب می‌شوند. از آنجا که مجموعه خان در قسمت مرکزی شهر قرار گرفته علاوه بر این دیدنی‌ها که در فضای خود بازار قرار دارند جذابیت‌های زیادی هم اطراف آن وجود دارد. بنابراین در مسیر بازدید از بازار خان می‌توانید از میدان امیر چخماق، موزه آب و بازار زرگرها هم دیدن کنید.

بازار خان یزد کی ساخته شده؟

شهر یزد از دوران گذشته به تولیدات پارچه و نساجی معروف بوده. قرار گرفتن یزد در مسیر جاده ابریشم باعث شده بود تا تجارت در یزد رونق زیادی داشته باشد و بازرگانان مختلف در مسیر خود در این شهر توقفی داشته باشند و به داد‌و‌ستد با بازرگان‌های یزدی بپردازند.

بیشترین داد‌و‌ستدها در بازار خان یزد انجام می‌شده. برای ساخت مجموعه کلی بازار نمی‌توان زمان مشخصی در نظر گرفت. هسته‌ اولیه بازار خان در دوره‌ افشاریه شکل گرفته. در دوره زندیه محمدعلی‌خان بافقی حاکم یزد بود که باغ دولت‌آباد را هسته اصلی حکومت خود قرار داد و دستور ساخت مرکز تجاری شهر هم توسط همین حاکم صورت گرفت.

بیشتر بخوانید: کویر کاراکال ؛ کویر برنزی در بافق یزد

در همین دوره بازار گسترده‌تر می‌شود. در دوره‌ قاجار به دستور ناصرالدین شاه بخش‌های بیشتری به بازار اضافه می‌شود و بازار خان یزد به بهترین حالت خود می‌رسد. به همین علت در بیشتر منابع تاریخ ساخت بازار خان دوره قاجار ذکر شده است. 

شما تابه‌حال به بازار خان یزد رفته‌اید؟ آیا همیشه برای خرید به این بازار سر می‌زنید؟ مغازه خاصی در این بازار وجود دارد که همیشه از آن خرید کنید و بخواهید به بقیه هم معرفی کنید؟ حتما نظر و تجربه خودتان را برای ما بنویسید. راستی اگر می‌خواهید از اخبار دنیای گردشگری آگاه شوید حتما در خبرنامه پینورست عضو شوید.

اگر می‌خواهید برای سفر بعدیتان برنامه‌ریزی کنید می‌توایند هر زمانی که خواستید برای اجاره اقامتگاه به سایت پینورست سر بزنید. در پینورست امکان اجاره انواع مختلف اقامتگاه از کلبه جنگلی و خانه روستایی تا اجاره روزانه ویلا وجود دارد.

دنا منتظر

من دنا هستم.
شیراز به دنیا اومدم، اصفهان بزرگ شدم و یزد درس خوندم.
رشته‌م گردشگری بوده و عاشق آشپزی، سفر و داستان تعریف کردنم.
همه اینا باعث شده مشتاق بشم به اینکه با نوشتن داستان‌هام رو برای آدم‌ها تعریف کنم.