میدان امیرچخماق ؛ قلب تپنده یزد

شهر یزد در مرکز ایران شهری قدیمی با آثار تاریخی غنی و فراوان است. میدان امیرچخماق یکی از مهم‌ترین و دیدنی‌ترین جاذبه‌‌های تاریخی و گردشگری این شهر است. این میدان مثل یک نگین در بافت قدیمی یزد می‌درخشد و بناهای مهمی مثل مسجد، آب‌انبار و بازار را در خودش جای داده است. 

در ادامه این مطلب از مجله گردشگری پینورست با ما همراه باشید تا گشتی در میدان امیرچخماق یزد بزنیم و چندین نکته جالبی که در مورد این میدان وجود دارد را به شما بگوییم.

چه کسی میدان امیرچخماق را ساخته؟

میدان امیرچخماق مجموعه‌ای از جاذبه‌های دیدنی مثل بازار سنتی، تکیه، مسجد، آب‌انبار، حمام عمومی و کاروانسرا است. قدمت اولین آثار در این مجموعه به دوران سلطنت تیموریان برمی‌گردد. بناهای ساخته شده در این میدان جزو بهترین آثار تاریخی قرن‌های اخیر در معماری ایرانی محسوب می‌شوند. به‌همین دلیل مراقبت از این آثار ملی وظیفه همه ما است.

یک نکته جالب درباره این میدان نقش مهم فاطمه خاتون در ساخت و گسترش آن است. بر‌خلاف سنت‌های مردانه‌ آن دوران یک زن در ساخت چنین شاهکار معماری نقش داشته است. در واقع امیر چخماق و همسرش فاطمه خاتون این میدان را بنا کردند که امروزه به بخش جدا‌نشدنی از شهر یزد و حافظه تاریخی مردم آن تبدیل شده است. علت اصلی نام‌گذاری این میدان به امیر‌چخماق هم همین یادگاری است که او و همسرش باقی گذاشتند.

بیشتر بخوانید: موزه آیینه یزد ؛ عمارتی از نور و روشنایی

امیر جلال‌الدین چقماق شامی، یکی از سردار‌های دوران شاهرخ تیموری چندین سال به‌عنوان حاکم یزد منصوب شده بود. همان‌طور که احتمالا هنوز از بعضی کتاب‌های دوران تحصیل در ذهن داریم فرزندان تیمور به ‌سنت‌ و فرهنگ ایرانی با گذر زمان علاقه فراوان پیدا کرده بودند. به‌همین دلیل بی‌راه نیست که این حرکت فرهنگی امیر چخماق را به‌حساب شکل‌گیری همین علاقه و سنت در آن دوران بگذاریم.

شکل‌گیری میدان در دوره‌های مختلف

همان‌طور که گفتیم این میدان نام خود را از حاکم شهر در دوران ساخته شدن گرفته است. اما شکل‌گیری میدان امیرچخماق به‌صورت امروزی در دوره‌های مختلفی اتفاق افتاده است. ابتدا مسجد بزرگی در این میدان و به‌دستور والی شهر، امیرچخماق بنا گردید. در ادامه وزیر و یکی از مشاوران او بازار و کاروانسرا را در این میدان بنا کرد. این وزیر مشهور حاج قنبر جهانشاهی نام داشت که هنوز بسیاری از ساختمان‌های شهر یزد را به نام او می‌شناسند.

میدان تا دوران حکومت صفویان به‌همین صورت باقی ماند تا در طول حکمرانی این سلسله مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. در دوران قاجار یکی از بنا‌های مهم میدان امیرچخماق به آن اضافه شد و تکیه مشهور میدان در ورودی بازار ساخته شد. در دوران پهلوی هم کمی بازسازی و مرمت‌ در میدان صورت گرفت. به‌هر صورت از آنجا که مهم‌ترین سنگ بنا‌های میدان توسط امیرچخماق و فاطمه خاتون گذاشته شد این میدان احتمالا تا ابد با نام آن دو گره خورده است. درباره اهمیت این میدان هم می‌توان به ثبت شدن آن توسط سازمان جهانی یونسکو اشاره کرد.

حال و هوای میدان

از صحبت‌های تاریخی درباره این مجموعه کمی فاصله بگیریم و سراغ حال‌و‌هوای میدان امیرچخماق برویم. این میدان و بناهای اطراف آن از برجسته‌ترین جاذبه‌های گردشگری در شهری پر از دیدنی‌های متنوع و تاریخی محسوب می‌شوند. احتمالا اولین نکته که نظر هر گردشگری را جلب می‌کند میزان ظرافت و دقت در تناسب همراه با تقارن در طراحی و معماری ساختمان‌های مختلف میدان است.

شهر یزد مشهور به شهر بادگیر‌ها و سرزمین آفتاب بخشی از رونق خود را مدیون این میدان زیبا می‌داند. در کنار بناهای مهمی که کمی قبل به آنها اشاره کردیم وجود چندین کاروانسرا، حمام عمومی بزرگ و چاه آب سرد و دیگر امکانات رفاهی از دلایل پیشرفت شهر یزد در طول سال‌ها محسوب می‌شوند. میدان امیرچخماق را با قرار گرفتن در مرکزی‌ترین نطقه شهر می‌توان قلب تپنده شهر یزد دانست.

فرقی ندارد چه زمان به میدان بروید؛ در بیشتر ساعات روز متوجه این تپندگی و جریان داشتن زندگی در کنار حوض بزرگ و زیبای میدان با فواره‌های عظیم آن می‌شوید. پس از غروب آفتاب انعکاس نور چراغ‌ها و رد شدن آن از میان آبنما و فواره‌ها در شب و سکوت تجربه ماندگار و جذابی را برای شما خواهد ساخت.

بیشتر بخوانید: باغ دولت آباد یزد، از آبراهه‌های زیبا تا بلندترین بادگیر جهان

میدان امیرچخماق تنها مجموعه‌ای برای مسافران و یک جاذبه مربوط به قرن‌های گذشته به‌حساب نمی‌آیند. این محل علاوه بر جاذبه‌های باستانی پاتوق محبوب خیلی از مردم شهر برای گذراندن شب‌های طولانی تابستان است. در این میدان با وجود شیرینی‌فروشی مشهور و خوشمزه مثل شیرینی خلیفه، فالوده‌های مخصوص شهر یزد، هنرها و صنایع‌دستی هنوز زندگی مثل قدیم در جریان است.

می‌توان گفت میدان امیر‌چخماق در کنار اهمیت توریستی برای خود مردم یزد هم محل مناسبی برای تفریح به‌حساب می‌آید. در سال‌های اخیر و با افزایش مسافران و گردشگران انواع رستوران و فست‌فود‌های باکیفیت هم در نزدیکی میدان افتتاح شده‌اند.

مسیر‌های دسترسی

برای رسیدن به میدان امیر‌چخماق کار دشواری در پیش نخواهید داشت. اگر قصد استفاده از وسایل حمل‌و‌تقل عمومی را دارید بهتر است از اتوبوس‌های خط دروازه قرآن به پایانه شهدای محراب یا خط چهار‌راه بعثت به میدان راه‌آهن استفاده کنید. در ایستگاه چهار‌‌راه شهدا پیاده شده و با طی کردن مسیر کوتاهی به میدان امیرچخماق خواهید رسید.

در صورت استفاده از خودوری شخصی هم شما آدرس این میراث کهن ایران را از هر رهگذری که بپرسید می‌تواند شما را راهنمایی کند. در تمام ساعت‌های شبانه‌روز امکان رفتن و دیدار از میدان امیرچخماق وجود دارد. همان‌طور که کمی قبل گفتیم این میدان پس از غروب آفتاب جذابیت‌های ویژه خود را دارد. به‌همین دلیل حتما در این ساعات هم سری به امیرچخماق بزنید.

اگر تصمیم دارید که برای دیدن این میدان زیبا راهی یزد شوید می‌توانید برای اجاره سوئیت در یزد به سایت پینورست سر بزنید.

بخش‌های مختلف میدان امیرچخماق

مسجد امیر چخماق

 مسجد امیر چخماق قدیمی‌ترین سازه‌ موجود در میدان است. تولد و گسترش این میدان تقریبا با همین مسجد گره می‌خورد. این محل به نام‌های مسجد دهوک و مسجد جامع نو هم شناخته می‌شود. این بنا از نظر زیبایی و ظرافت‌های هنری بعد از مسجد جامع شهر یزد قرار می‌گیرد.

مسجد میدان امیرچخماق چندین ورودی دارد. درب بسیار زیبای مسجد که به میدان باز می‌شود در کریاس نام دارد. سنگی زیبا با متنی به‌خط نسخ بر روی همین در قرار دارد. ورودی بعدی به‌سمت کوچه‌ کنار مسجد باز می‌شود. روی این در هم نفش یک کتیبه از کاشی‌های معرق توجه گردشگران را به خود جلب می‌کند. درب سوم هم در صحن مقبره ستی فاطمه قرار دارد. در این قسمت از مسجد بار دیگر از کاشی‌های معرق استفاده زیادی شده است. این کاشی‌ها با خط ثلث و به قلم استاد محمد‌ الحکیم تزيین شده‌اند.

بر روی گنبد مسجد میدان امیرچخماق هم قوس‌های خمیده با کاشی‌های سبز‌ رنگ و خط کوفی را می‌بینید. ایوان مسجد از سردری تزئین شده با کاشی‌های معرق و کتیبه‌هایی که در چپ و راست آن جلوه‌ای خاص به محیط می‌بخشد تشکیل شده است. شبستان با نقوش اسلیمی مخلوط هم در اطراف ایوان ساخته شده و آن را با کاشی‌های سبز و قهوه‌ای که در زمینه سرمه‌ای اجرا شده تزئین کرده‌اند.

دو شبستان‌ زمستانی و تابستانی و یک محراب هم دیگر بخش‌های مسجد را تشکیل می‌دهند. یک بادگیر زیبا در شبستان تابستانی ساخته شده است. در شبستان زمستانی هم که در دو طرف دالان ورودی مسجد قرار دارد، می‌توانید سنگ‌های مرمر را ببینید که درواقع تامین‌کننده نور شبستان است. محراب اصلی پوشیده از کاشی معرق است. سنگ مرمر خوش‌تراش و زیبایی هم در وسط آن قرار دارد. ساختمان محراب مقرنس‌کاری شده و گلی مربعی‌شکل در وسط مقرنس به زیبایی خودنمایی می‌کند.

تکیه میدان امیرچخماق

در میدان امیر‌چخماق تکیه‌ای متعلق به دوران قاجار وجود دارد. این تکیه در ابعاد بزرگ و سه طبقه از اولین بناهای به‌ثبت رسیده در این میدان به‌حساب می‌آید. این سازه در سال ۱۳۳۰ هجری شمسی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سمت شرق میدان قرار دارد. در گذشته اینجا محل مخصوص برای نشستن حاکمان در قسمت شاه‌نشین و بانوان در سایر غرفه‌ها بود تا مراسم عزاداری و برداشتن نخل را از نزدیک تماشا کرده باشند.

تکیه امیر‌چخماق به‌خاطر نمای خارجی با شاه‌نشین‌های قوسی‌شکل خود هم مشهور شده است. متنی به‌صورت کتیبه در قسمت شاه‌نشین قرار دارد که در سال ۱۲۲۱ شمسی نوشته شده و به‌همین علت عمر این ساختمان را بیش از ۱۸۰ سال می‌دانند.

بیشتر بخوانید: خانه صولت ابرکوه ؛ جادوی خشت و تاریخ

بازار حاج قنبر جهانشاهی

بازار سنتی و زیبای حاجی قنبر در ضلع شرقی میدان و پشت تکیه قرار گرفته است. ساختمان همان‌طور که از اسم آن مخشص است یکی از بناهای ساخته شده به‌دستور وزیر نظام‌الدین حاجی قنبر جهانشاهی است. مثل امیرچخماق، حاج قنبر هم در شکل‌گیری و رونق میدان نقش زیادی داشته است. البته بنا‌های ساخته شده به دستور حاج قنبر به این میدان محدود نمی‌شود و در بسیاری از نقاط یزد نام او را در محله‌های مختلف می‌شنوید.

آب‌انبار‌ها

آب‌انبار‌های میدان امیرچخماق از دیدنی‌های دیگر این محل هستند. امروزه فقط دو تا از سه آب‌انبار قدیمی باقی مانده، پیش از این در حین ساخت خیابان اصلی یکی از آب‌انبارها تخریب شد. آب‌انبار فاطمه که به‌نام پنج باد‌گیر هم شناخته می‌شود هنوز مثل گذشته سالم باقی مانده است. این مکان در قسمت شمالی میدان و رو‌به‌رو بازارچه حاج قنبر قرار دارد.

این محل همان‌طور که از نامش پیدا است به‌دستور ستی فاطمه ساخته شد. از زیبایی‌های آب‌انبار فاطمه باید به گنبد، سر‌در آجری و پنج‌ باد‌گیر عظیم آن اشاره کرد. در این آب‌انبار یک راه‌پله هم وجود دارد که از دو بخش سرباز و سر‌پوشیده تشکیل شده است. از ویژگی‌های شاخص معماری این مکان باید به پلان مدور آن، قوس‌های جناغی و سقف ضربی اشاره کرد. این محل در اواسط دهه هشتاد شمسی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

با گذشت زمان و به‌روز شدن سیستم‌های آب‌رسانی، مخزن به زورخانه‌ای تحت عنوان زورخانه صاحب‌الزمان تغییر کاربری داد. در بیشر روز‌ها می‌توانید در این محل به تماشای ورزش‌های زورخانه‌ای و باستانی بنشینید.

آب‌انبار دیگر در زیر تکیه امیر‌چخماق قرار دارد و با همین نام هم شناخته می‌شود. آب‌انبار تکیه امیرچخماق امروزه دیگر بخشی از موزه آب شهر یزد محسوب می‌شود. این محل هم مثل بازارچه به‌دستور حاج قنبر جهانشاهی ساخته شد. خوشبختانه با تلاش‌های مستمر امروزه چندین بادگیر در این آب‌انبار کاملا به‌شکل گذشته خود بازسازی شده‌اند.

بناهای مهم دیگر در میدان

از دیگر بناهای مهم و دیدنی در میدان امیر چخماق باید به کاروانسرای شعبان در ضلع شمالی، حمام عمومی شهر که البته امروز مثل گذشته کاربرد ندارد و کاروانسرای مشهور بافتی‌ها اشاره کرد.

در این میدان و روبه‌رو تکیه‌ همان حوض معروف با فواره‌های مرتفع و چندین مجسمه قرار دارد که با نقش و اهمیت آب و فرهنگ تعزیه، سقایی و عزاداری مردم یزد در ماه محرم پیوند خورده است.

احتمالا در این مرور کوتاه هم اهمیت و دلیل رونق بخش بودن میدان امیر‌چخماق مشخص است. این میدان با مجموعه‌ای از عمارت‌ها و ساختمان‌هایی مثل مسجد دهوک، چاه آب سرد، حمام عمومی، کاروانسر و میدانگاه در واقع یک گلچین فشرده از جاذبه‌های باستانی به‌حساب می‌آید.

هنگام سفر به استان یزد جاذبه‌های بسیار زیادی برای دیدن وجود دارد. در این بین میدان امیرچخماق را در یاد داشته باشید و حتما نظر خودتان را درباره بازدید از میدان تاریخی برای ما بنویسید. 

اگر تصمیم دارید که برای سفر بعدیتان برنامه‌ریزی کنید این را فراموش نکنید که می‌توانید برای اجاره آنلاین اقامتگاه در هر شهری که بخواهید به سایت پینورست سر بزنید. امکان اجاره انواع مختلف اقامتگاه از ویلای ساحلی و آپارتمان لوکس تا اجاره خانه روستایی شیک در پینورست وجود دارد.

آرش روحی