ارگ علیشاه ؛ بلندترین بنای آجری تبریز

این بار می‌خواهیم به سراغ ارگ علیشاه یا همان ارگ تبریز برویم؛ ارگی تاریخی مربوط به دوران ایلخانی که البته امروزه چیزی به جز دیواره‌های جنوبی آن باقی نمانده است. اما این دیواره به اندازه‌ای بزرگ و جالب است که تبدیل به یکی از نمادهای شهر تبریز شده است.

این بنا تقریبا در تمام دوران دستخوش تغییر بوده است. شاید اگر این ساختمان به خاطر حسادت ساخته نمی‌شد، سرنوشت بهتری داشت. درباره تاریخ این ارگ و داستان آن روایت‌های مختلفی وجود دارد اما هر چیزی که پشت این ارگ باشد باعث نمی‌شود امروز از دیدن آن لذت نبریم.

در ادامه در این مطلب پینورست همراه ما باشید تا بیشتر با این ارگ آشنا شویم.

ارگ علیشاه؛ از مسجد تا سالن تئاتر

این ارگ در واقع بلندترین بنای آجری شهر تبریز است. عرض دهانه ورودی آن سی متر و عرض دیواره‌های آن ده متر است. این ساختمان در روزگاری قرار بوده یک مسجد بزرگ شود اما هیچ‌وقت به سرانجام نرسید تا اینکه در سال‌های بعد تبدیل به یک پایگاه نظامی و قلعه دفاعی در جنوب تبریز شد. در زمانی دیگر به اشغال روس‌ها در آمد و در دورانی هم مدرسه و سالن تئاتر در آن قرار داشت. در دوران معاصر هم فضای اطراف این ارگ تبدیل به مصلی شده است. 

با تمام این فراز و نشیب‌ها قسمت‌هایی از ارگ علیشاه هنوز سرپا مانده است و یادگاری از تاریخ دور دارد.

بیشتر بخوانید: خانه مشروطه تبریز ، برگزاری جلسات سری با حضور مشروطه خواهان

ارگ تبریز کجاست؟

این بنای تاریخی در تبریز، خیابان امام خمینی قرار دارد و برای تماشای آن باید به این خیابان بروید. 

اگر می‌خواهید از وسایل نقلیه عمومی استفاده کنید می‌توانید در ایستگاه BRT شریعتی یا میدان ساعت پیاده شوید. بعد از پیاده شدن در این ایستگاه‌ها باید چند دقیقه‌ای را پیاده‌روی کنید تا به اینجا برسید. 

مترو خط یک تبریز هم به ارگ علیشاه دسترسی دارد و با پیاده شدن در ایستگاه محققی و چند دقیقه پیاده‌روی به این بنا می‌رسید.

اگر هم می‌خواهید با خودرو شخصی به اینجا بروید اول که خوشبختانه محدوده ارگ در طرح ترافیک قرار ندارد و دوم اینکه این بنا پارکینگ اختصاصی ندارد و باید ماشین را در کوچه‌های اطراف پارک کنید. 

بازدید از ارگ در هر ساعتی امکان‌پذیر است اما ما به شما پیشنهاد میکنیم نزدیک به طلوع یا غروب خورشید به اینجا بروید تا بلندی و عظمت این سازه را با پس زمینه‌ای طلایی از خورشید ببینید و دیگر هیچ وقت فراموشش نکنید. بازدید از ارگ علیشاه رایگان است. 

آدرس: تبریز، میدان ساعت، خیابان امام خمینی

روی نقشه ببینید!

فراموش نکنید که اگر تصمیم دارید برای دیدن ارگ علیشاه راهی تبریز شوید می‌توانید به پینورست که یک سایت اجاره سوئیت ارزان هم است سر بزنید.

ارگ علیشاه از گذشته تا امروز

اولین بار در حدود سال‌های ۶۹۴ یا ۷۱۷ هجری شمسی بوده که تاج‌الدین علیشاه جیلانی، وزیر سلطان محمد خدابنده و سلطان ابوسعید ایلخانی دستور به ساخت مسجدی بزرگ و بی همتا می‌دهد تا از همه جای تبریز دیده شود و از ایوان مدائن هم بزرگ‌تر باشد.

یکی از دلایل ساخت این بنا حسادت علیشاه به رشیدالدین، دیگر وزیر دربار بود. رشید‌الدین اقدامات مهم زیادی انجام داده بود و علیشاه هم می‌خواست با این کار خودش را نشان دهد. استاد فلکی تبریزی برای این کار استخدام شد اما به‌خاطر عجله‌ای که علیشاه داشت سازه‌ای محکم ساخته نشد و باعث شد بخشی از گنبد و سقف فرو بریزد.

بعد از این حادثه مراحل ساخت ادامه داشت تا اینکه مدتی بعد رشیدالدین، رقیب علیشاه فوت شد. بعد از مرگ رشیدالدین علیشاه دیگر انگیزه‌ای برای ادامه ساخت این مسجد نداشت و همه چیز نیمه کاره رها شد.

اشغال توسط روسیه

سال‌ها گذشت و نوبت به حکومت قاجار رسید. در قرن دوازده هجری شمسی با حمله روسیه از یک طرف و حمله انگلیس در سال‌های بعد این ارگ از یک مسجد تبدیل به یک پایگاه نظامی شد. در آن زمان عباس میرزا، ولیعهد قاجار دستور داد تا در محوطه مسجد علیشاه سربازخانه، ستاد فرماندهی و اسلحه سازی ایجاد شود. این کاربری در سال‌های بعد هم بر روی این ساختمان باقی ماند و مسجد علیشاه تبدیل به ارگ علیشاه شد. 

پیش از آغاز دوران مشروطه مبارزانی مثل ستارخان و باقرخان هم از همین قلعه برای مقاومت و مبارزه استفاده کردند. در دوران پس از مشروطه در محوطه ارگ بناهای مختلفی مثل مدرسه نجات و سالن تئاتر شیر و خورشید ساخته شد. 

پس از پایان دوران مشروطه در ایران (سال ۱۲۹۰) روس‌ها دوباره به سمت ایران لشکرکشی کردند. توپی به بالای ارگ انتقال داده شد تا در مقابل این تهاجم مقابله شود. 

اما مقاومت مردم تبریز شکسته می‌شود. ارتش روس دیوار ارگ را به توپ می‌بندد و وارد آن می‌شود. هنوز اگر به دیواره‌های ارگ نگاه کنید سوراخ‌هایی را می‌بینید که یادگار توپ‌های روسی است. در زمان اشغال روس‌ها و در اثر بی‌دقتی آن‌ها بخشی از این ارگ طعمه حریق و تخریب شد. 

بیشتر بخوانید: ائل گلی تبریز ؛ پرطرفدارترین قطب گردشگری آذربایجان شرقی

ارگ تبریز در دوران معاصر

پس از مدتی دوران پهلوی آغاز شد و آنها هم بیکار نماندند و شروع به ایجاد تغییر در این بنا کردند. حکومت پهلوی اقدام به تخریب سازه‌های زمان قاجار کرد و به جای آن در محوطه جنوبی ارگ پارکی را به نام باغ ملت ساخت.

در سال ۱۳۱۰ این بنای باستانی وارد لیست آثار ملی ایران شد. اما حتی وارد شدن این ارگ به لیست آثار ملی باعث نشد تا این ساختمان روی آرامش را به خود ببیند. در سال ۱۳۶۰ قرار شد این بنا تبدیل به مصلای شهر تبریز شود. به همین خاطر دیوار شمالی که از زمان ایلخانی باقی مانده بود و پلکانی که از زمان قاجار مانده بود تخریب شد.

در سال ۱۳۷۶ هم به دلیل گودبرداری محوطه شرقی زیرساخت‌هایی که در عهد ایلخانی برای ساخت مسجد ایجاد شده بود از بین رفت. این تخریب‌ها تا سال ۱۳۹۱ ادامه داشت تا اینکه امروزه تنها چیزی که از این ارگ و قلعه باستانی باقی مانده بخشی از دیوار بلند و محراب شبستان جنوبی است.

جالب است بدانید حتی همین باقی مانده ارگ هم به طور کامل در امان نیست و حریم هوایی آن به خاطر وجود مصلی جدید تحت تاثیر قرار گرفته است.

بیشتر بخوانید: موزه آذربایجان تبریز ؛ دومین موزه تاریخی ایران

معماری ارگ علیشاه

این ارگ پلانی به شکل U داشته که به سبک معماری آذری ساخته شده بوده. در اصل این ارگ سازه‌ای به طول ۶۵ متر بوده که حدود ۶۵ متر هم ارتفاع داشته است. چیزی که امروزه باقی مانده ۲۱ متر از طول و ۵۱ متر از عرض آن است. از ارتفاع هم تنها ۳۳ متر باقی مانده است. 

شاید با دیدن باقی مانده ارگ علیشاه نتوانید به خوبی آن را تصور کنید. اما در یادداشت‌ها و سفرنامه‌های افراد مختلف درباره این ارگ نوشته‌های زیادی وجود دارد. 

بدرالدین محمود العینی مورخ قرن هشتم و نهم قمری درباره این ارگ نوشته:

«در وسط صحن مسجد حوض مربعی بود که هر ضلع آن ۱۵۰ زراع طول داشت و سکویی در وسط آن بود که در هر سوی آن از دهان مجسمه شیر آب فرو می ریخت. بالای سکو نیز فواره هشت گوشی بود که دو دهانه آب‌پران داشت. طاق نوک تیز محراب به وسیله دو ستون مسی اندلسی نگاه داشته می‌شد و قاب محراب با طلا و نقره تزیین و نقاشی شده بود. چراغ های مزین به زر و سیم با زنجیرهای مسی از سقف آویزان بودند و داخل طاق را روشن می‌کردند و پنجره های مشبک نیز هرکدام ۲۰ شیشه دایره‌ای مزین به طلا و نقره داشت».

یا در جای دیگر یک تاجر ونیزی که در زمان سلطنت آق قویونلو از تبریز بازدید کرده می‌گوید:

«علیشاه بلندترین بناهای تبریز و دارای صحن بزرگی است. در میان صحن حوضی دارد که چهار گوش است. درازا و پهنای آن هر کدام به اندازه صد قدم و ژرفایش شش پاست و پلکانی از کنار استخر به ایوان آن منتهی می شود. طاق شبستان مسجد به قدری بلند است که اگر کمان‌کشی تیری در کمان مناسبی قرار دهد و رها کند، هرگز به طاق شبستان نمی رسد.

دور مسجد را با سنگ‌های نفیسی طاق‌بندی کرده‌اند و طاق بر روی ستون‌هایی از مرمر قرار دارد. مرمر به اندازه ای ظریف و شفاف است که به بلور نفیس می‌ماند. این مسجد سه در دارد که هرکدام طاقی به عرض ۴۰ و بلندی ۲۰ پا دارد. ستون‌های دو سوی درها از سنگ مرمر نیست بلکه از سنگ های الوان ساخته شده است. بقیه طاق با گچ مقرنس‌کاری و تزیین شده است».

دیدنی‌‌های اطراف اگر علیشاه

با رفتن به ارگ علیشاه فقط تماشای ارگ نصیب شما نمی‌شود. بلکه می‌توانید از دیدنی‌های اطراف آن دیدن کنید و هم از تماشای تاریخ و هم خرید لذت ببرید. 

میدان ساعت

این میدان که با نام ساعات قاباغی (جلوی ساعت) هم شناخته می‌شود حدود ۵۰۰ متر دورتر از ارگ قرار دارد. در این میدان ساختمان کاخ شهرداری مربوط به سال ۱۳۱۴ قرار دارد که بالای آن ساعتی زیبا نصب شده است. اگر این ساختمان را از بالا نگاه کنید به شکل یک عقاب است و همین موضوع آن را خاص کرده است. 

پیاده‌راه تربیت

اگر می‌خواهید در جاده ابریشم قدم بزنید باید به سراغ این پیاده‌راه بروید. این محل در سال ۱۳۰۶ توسط محمد علی تربیت ساخته شده است و اسم آن هم از همین جا می‌آید. پیاده‌راهی با ورودی قدیمی و مربوط به ۴۰۰ سال پیش که امروزه راهی سنگ‌فرش شده با مغازه‌ها و فروشگاه‌های مختلف برای خرید است. 

بازار تبریز

مگر می‌شود از خیر بزرگترین بازار سرپوشیده جهان گذشت؟ این بازار با مساحت حدود یک کیلومتر مربع پر از اصناف مختلف، تیمچه‌ها، سراها و حتی کاروانسرا است. بازار تبریز حدود یک کیلومتر با ارگ تبریز فاصله دارد و حتما باید ساعتی را در آن گشت‌و‌گذار کرد. 

علاوه بر این‌ها می‌توانید خانه استاد شهریار، خانه بهنام و موزه شهرداری را هم در اطراف ارگ علیشاه پیدا کنید و از دیدن آن‌ها لذت ببرید.

بیشتر بخوانید: مسجد کبود تبریز ؛ فیروزه جهان را ببینید!

چیزی که از ارگ تبریز باقی مانده تاریخ زیادی را به خود دیده است. این آخرین بازمانده از توپ‌های روس‌ها، زلزله‌های تبریز، تخریب‌های پهلوی و بولدوزر‌ها و مواد منفجره ساخت مصلی جان سالم به در برده است. اگر کمی دقت کنید آثار شکستگی و ترک را در آن می‌بینید اما هنوز هم استوار ایستاده است تا تاریخ را برای ما روایت کند. حتما نظر و تجربه خودتان را از دیدن این ارگ تاریخی برای ما بنویسید. 

اگر هر زمانی تصمیم گرفتید که برای سفر برنامه‌ریزی کنید برای اجاره اقامتگاه به صورت آنلاین به سایت پینورست سر بزنید. امکان اجاره انواع مختلف اقامتگاه از کلبه جنگلی و خانه روستایی تا اجاره ویلا برای تعطیلات در این سایت موجود است.

محمد عمرانی

من محمدم. عاشق عکاسی و کسی که می‌نویسه چون دوست داره یاد بگیره. برای من نوشتن مثل یک کلاس می‌مونه که چیزای جدیدی یاد میگیرم ازش. بر خلاف اینکه آدم کم‌حرفی هستم، نوشتن برام خیلی راحت‌تره البته نه درباره خودم