دژ گل خندان ؛ یادگار دوره ساسانیان

دماوند و شهرهای حوالی آن مقصد آخر هفته خیلی از تهرانی‌ها هستند. بعضی‌ها در دماوند و شهرهای اطراف آن ویلا و اقامتگاه دارند و بعضی دیگر برای اجاره اقامتگاه و ویلا در دماوند برنامه‌ریزی می‌کنند.

یکی از آثار تاریخی ارزشمندی که در مسیر تهران به بومهن و در ادامه دماوند قرار دارد دژ گل خندان است که شاید تا به‌ حال اسمش را نشنیده باشید. اگر اهل سفر هستید با ما همراه باشید تا بیشتر در مورد این دژ و قلعه تاریخی و نگفته‌های آن برایتان بگوییم.

دژ گل خندان کجاست و مسیرهای دسترسی به آن چیست؟

دژ گل خندان در روستای گل خندان جدید در دهستان سیاه‌رود قرار دارد. این روستا در شرق تهران قرار گرفته است؛ به‌طوری که از جاده رودهن باید ۸ کیلومتر به سمت جنوب حرکت کنید تا به این روستا برسید.

از آنجایی‌ که معمولا اکثر دژها و قلعه‌ها در نقاط مرتفع ساخته می ‌شده‌اند، دژ گل خندان هم در نقطه مرتفعی در محل تلاقی دو رودخانه رودهن و بومهن قرار گرفته است. قلعه بر روی یک تپه مرتفع با شیب تند قرار گرفته است که دو رودخانه رودهن و بومهن در جنوب این تپه به یکدیگر می پیوندند. همین محاصره شدن قلعه و دژ توسط رودخانه‌ها باعث شده است که دسترسی به دژ از بخش جنوبی تقریبا غیر ممکن باشد.

روی نقشه ببینید!

از تهران تا محل دقیق دژ گل خندان یعنی روستای گل خندان حدود ۶۵ کیلومتر مسیر در پیش خواهید داشت. می‌توانید با استفاده از اتوبان شهید بابایی، بزرگراه شهید زین‌الدین یا بزرگراه یاسینی خودتان را به ابتدای مسیر جاده دماوند یا آزادراه تهران – پردیس برسانید. اگر مسیر سرراست‌و کوتاه‌تری می‌خواهید پیشنهاد می‌کنیم آزادراه تهران – پردیس را انتخاب کنید، در غیر این صورت جاده دماوند هم زیبایی‌های خاص خودش را دارد. بعد از رسیدن به بومهن یا باید از وسط شهر عبور کنید و یا نرسیده به بومهن مسیرتان را به سمت بزرگراه کنارگذر جنوبی بومهن تغییر دهید.

مسیر جاده دماوند پر از پیچ‌وخم‌ است اما از نظر مسافت تفاوت چندانی با مسیر آزادراه تهران – پردیس ندارد و تقریبا حدود ۱ ساعت و ۱۵ دقیقه در راه خواهید بود. 

تاریخچه دژ گل خندان؛ به دست چه کسانی ساخته شده و برای چی استفاده می‌شده؟

قدمت دژ گل خندان به قرن ۱۴ هجری قمری برمی‌گردد. بر اساس اطلاعاتی که بر روی تابلوی راهنمای این بنای تاریخی نوشته شده، نخستین اشاره به دژ گل خندان در کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان نوشته ظهیرالدین مرعشی در قرن ۹ هجری قمری یعنی حدود 600 سال قبل صورت گرفته است. در این کتاب آمده که ملک کاووس که از حاکمان محلی دوره تیموریان بوده است پس از نافرمانی از حکومت مرکزی به این دژ پناه برده است.

در کتاب حبیب السیر نوشته غیاث‌الدین محمد خواند میر هم درباره دژ گل خندان آمده است که شاه اسماعیل صفوی برای سرکوب کردن امیرحسین کیای چلاوی به سمت این دژ لشکرکشی کرد و بعد از تسخیر دژ بخش‌های زیادی از آن را تخریب کرد و کسانی که در این دژ ساکن بودند را هم از دم تیغ گذراند! بعد از این بود که دژ گل خندان تقریبا از رونق افتاد و دیگر هیچوقت اهمیت سابق را پیدا نکرد.

چیزی که برای ما واضح و روشن است اهمیت این دژ خصوصا در زمینه نظامی بوده است. در کنار این موضوع موقعیت قرارگیری دژ هم به گونه‌ای بوده است که اطراف آن توسط رودخانه‌های بومهن و رودهن محاصره شده بود و ارتفاع ۸۶۰ متری دژ از سطح دریا و قرارگیری بر روی تپه‌های بلند و پر شیب،‌ اینجا را به یک پناهگاه امن تبدیل کرده بود.

بیشتر بخوانید: غار رودافشان ؛ شهر تاریک در دل زمین

دژ گل خندان که در دوره حکومت ساسانیان ساخته شده است از سال ۱۳۷۹ به‌عنوان یک اثر ملی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. در طول این سال‌ها پژوهش‌های زیادی برای شناخت هرچه بیشتر بخش‌های مختلف این دژ انجام شده است. صحبتی که این روزها مطرح است از این قرار است که احتمالا دژ گل خندان از سده دوم هجری قمری تا اوایل دوره حکومت صفویان محل سکونت افراد بوده است.

امروزه چه بخش‌هایی از دژ گل خندان باقی مانده؟

محوطه دژ گل خندان ۲۱۰۰ متر مربع مساحت دارد و در سال ۱۳۵۳ توسط حسن قره‌خانی مورد بررسی و شناسایی دقیق قرار گرفت. چیزی که به آن اشاره کردیم و البته هنوز هم می‌توانید آثار آن را در گوشه و کنار دژ ببینید حمله شاه اسماعیل صفوی به این دژ مستحکم بود. در نتیجه این حمله بخش‌های زیادی از دژ تخریب شدند.

دورتادور دژ حصار بزرگی از جنس قلوه‌سنگ‌های درشت کشیده شده است. در چهار گوشه آن هم چهار برج توپر برای استحکام و کمک به دفاع بهتر از دژ ساخته شده‌ است. مثل سایر دژها، مصالح به‌کاررفته در ساخت این دژ شامل سنگ، ساروج و گچ هستند که در دوره ساسانیان بسیار معمول بوده‌اند.

ساختمان کلی قلعه تقریبا از بین رفته است اما هنوز هم دیوارهای اطراف دژ که ارتفاع آن‌ها حتی به ۲۰ متر هم می‌رسد پابرجا هستند. در گوشه‌ای از دژ یک تونل با شیب زیاد دیده می‌شود که سطح دژ را به دره غربی متصل می‌کند؛ چون بالا آمدن از دره غربی بدون وجود این تونل ممکن نبوده است!

بیشتر بخوانید:‌ همه‌چیز درباره سفر به تنگه واشی

هنوز هم می‌شود آثار قلعه‌های دوره ساسانیان و پس از اسلام را در گوشه‌وکنار دژ گل خندان کشف کرد. در داخل دژ اتاق‌ها، تالارها و انبارهایی وجود دارند. در محوطه دژ هم انواعی از سفال‌های مربوط به دوره ساسانیان وجود دارد که تماشای آن‌ها خالی از لطف نیست!

برای دیدار از دژ گل خندان چه وسایلی را باید به همراه داشته باشیم؟

سفر به روستای گل خندان و دیدار از دژ معروف این روستا احتیاج به وسیله ضروری خاصی ندارد. تنها چیزی که شما نیاز خواهید داشت شاید همان لوازم اولیه سفر و گردش مثل آب‌معدنی، پاور بانک، عینک آفتابی و … باشد.

البته فراموش نکنید که بالا رفتن از تپه و رسیدن به دژ نیاز به آمادگی جسمانی دارد و باید از کفش مناسب پیاده‌روی استفاده کنید تا به پاها و زانوهایتان کمترین فشار ممکن وارد شود. برای رسیدن به روستای گل خندان هم بد نیست از نقشه آفلاین یا جی‌پی‌اس گوشی تلفن همراهتان کمک بگیرید.

بیشتر بخوانید: برج طغرل ؛ برجی که عقربه ساعت آفتابی باستانی است

شما پیش از خواندن این مطلب پینورست چیزی در مورد دژ گل خندان شنیده بودید؟‌ آیا تا به حال این دژ تاریخی را از نزدیک دیده‌اید؟ چه چیزی بیشتر از همه در مورد این دژ نظر شما را به خودش جلب کرد؟ آیا تونلی که دژ را به دره غربی متصل می‌کند را پیدا کردید؟‌ از سفال‌هایی که از زمان ساسانیان باقی مانده است دیدن کردید؟ آیا مکان دیدنی و جالبی در نزدیکی این دژ می‌شناسید که بخواهید دیدنش را به بقیه پیشنهاد دهید؟ حتما نظر و تجربه خودتان از دیدن دژ گل خندان را برای ما بنویسید.

اگر زمانی خواستید برای دیدن این دژ تاریخی به دماوند یا رودهن بروبد می‌‌توانید برای اجاره ویلا جادار و بزرگ در این شهرها به سایت پینورست سر بزنید.

محمدرضا قاسم شیرازی

دانشجوی ژنتیک دانشگاه اصفهان - عاشق روانشناسی و نویسندگی
من خستگی ناپذیرم؛ خستگی ناپذیر از سفر کردن، دیدن چیزهای جدید و نوشتن