کاروانسرای دیرگچین، مادر کاروانسراهای ایران در دل کویر قم

همیشه وقتی از جاهای تاریخی یک شهر بازدید می‌کنیم ناخودآگاه به گذشته می‌رویم و به این فکر می‌کنیم این مکان آرام و گاهی متروکه، روزگاری محل شلوغ و پر از برو و بیاهایی بوده که الان آن آدم‌ها که در آنجا بوده‌اند همه‌شان رفته‌اند.
این آدم‌ها حتی فکرش را نمی‌کردند هزاران سال بعد افرادی به این محل بیایند و با دوربین‌های عکاسی از بازمانده‌های آن بنا عکس بگیرند. این داستان کاروانسرای دیرگچین قم است که قرار است برایتان از تاریخچه و معماری و شرح حال این روزهایش بگوییم.

کاروانسرای دیرگچین کجاست؟

در هشتاد کیلومتری حاشیه شمالی پارک ملی کویر قم و در دل شن‌های روان، بنایی عظیم و مستحکم با برج و باروهای استوارش چشم هر رهگذری را به خود خیره می‌کند. اینجا کاروانسرای دیر گچین قم، زیباترین و بزرگ‌ترین کاروانسراهای تاریخی ایران است.
این بنا بر سر راه قدیمی قم به ورامین قرار گرفته است و از قسمت شمال شرقی به دریاچه حوض سلطان و در حاشیه غربی به کویر بزرگ نمک منتهی می‌شود.
برای رفتن به کاروانسرای دیر گچین باید از بزرگراه حرم تا حرم، از قم به سمت گرمسار راهی شوید. پس از حدود ۷۰ کیلومتر کاروانسرا را در سمت راست خواهید دید. مسیر دسترسی از لب جاده تا کاروانسرا، حدود ۱۰۰ متر و یک جاده‌ خاکی است.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس اصغر شيروانی

اگر تصمیم دارید برای تعطیلات پیش رو راهی قم و کویرنوردی شوید، بهتر است هر چه سریعتر اقامتگاه مورد نظر خود را از وب سایت پینورست جستجو کنید. در این حالت فرصت بیشتری برای برنامه‌ریزی خواهید داشت و می‌توانید از آپارتمان های مبله و اقامتگاه‌های مناسب برای اقامت در شهر قم انتخاب کنید. 

چرا به کاروانسرای دیر گچین مادر کاروانسراهای ایران می‌گویند؟

کاروانسرای دیرگچین با قدمت ۱۷۰۰ ساله‌ خود به عنوان مادر کاروانسراهای ایران شناخته می‌شود.
بنای اولیه کاروانسرا متعلق به دوره حکومت اردشیر ساسانی است که در دوره صفویه هم تغییرات اساسی پیدا کرده و به صورت کاروانسراهای معمول و متداول صفویه از رونق و اعتبار خاصی تا پایان دوره قاجاریه برخوردار بوده است.
از دلایل دیگر نامگذاری کاروانسرای دیر گچین به اسم مادر کاروانسراهای ایران داشتن تمامی مایحتاج مسافران مثل مسجد، آسیاب، حیات خلوت، حمام و توالت عمومی در داخل کاروانسرا است که در گذشته افراد می‌توانستند همه چیز را در این کاروانسرا باهم داشته باشند.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس اصغر شيروانی

بیشتر بخوانید: در مجتمع بین راهی مهر و ماه قم چه خبر است؟

از معماری کاروانسرای دیرگچین بیشتر بدانید

این بنای تاریخی ۱۲ هزار هکتار مساحت دارد و هزاران مسافر در گذشته به اینجا آمده‌ و از فضاهای داخلی و بیرونی آن استفاده کرده‌اند. یکی از موارد جالب توجه دیرگچین داشتن دیواری است که دور آن قرار دارد. این دیوار هشتاد متر طول، یک متر قطر و پنج متر ارتفاع دارد.
نقشه کاروانسرای دیرگچین مثل بسیاری از بناهای مهم عصر صفوی به شکل ۴ ایوانی است. البته بخش‌های مختلفی مثل چندین برج، مسجد، حیاط خلوت، آسیاب سنگی، حمام، ورودی، هشتی، ایوان، اتاق، حجره، شترخوان، فضای اقامتی و دکان‌های خرید و فروش کالا را در داخل بنا در نظر گرفته‌اند.
البته در خارج و در مجاورت بنای دیرگچین می‌توان آتشکده، کوره‌ آجرپزی، آب‌انبار و قبرستانی را مشاهده کرد که بر وسعت کاروانسرا می‌افزاید.
کاروانسرای دیرگچین بسیار بزرگ بوده و جاهای مختلفی برای دیدن دارد، اینجا آن‌قدر بزرگ است که نمی‌توان با چند ساعت بازدید سر و تهش را درآورد.
با این حساب بازدید کاروانسرا نیاز به زمان بیشتری دارد چون هر گوشه از آن نشانه‌ای از یک دوره تاریخی است. از آجرهای بزرگ و مربع شکل دوره ساسانی گرفته تا آجرهای ضربی شبستان و حمام قجری همگی یادگاری از چند نسل است که همه را می‌توان در این کاروانسرا پیدا کرد.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Persian Google Editor (Verified)

بیشتر بخوانید: کویر سه قلعه ؛ دروازه ورود به کهکشان راه شیری

چیدمان فضاهای کاروانسرای دیر گچین چطور است؟

ورودی کاروانسرای دیرگچین

کاروانیان در گذشته هنگام ورود، وارد هشتی ورودی و پس از عبور از این مکان، وارد حیاط مرکزی دیرگچین می‌شدند. محور ورودی کاروانسرای دیر گچین از سمت جنوب‌غربی به شمال‌شرقی است و درب آن نیز در جهت جنوب‌غربی گشوده می‌شود.
این نوع چرخش یکی از بهترین نوع چرخش‌ها نسبت به دیگر اماکن مشابه است چرا که این محور ورودی نسبت به جاده‌‌ای که کاروانیان در آن تردد داشتند، از موقعیت مطلوبی برخوردار بوده است.

اتاق‌های کاروانسرای دیرگچین

ایـن اتاق‌ها تقریبا به یک شکل و اندازه هستند و شبیه به هم ساخته شدند. هر اتـاق تفریبا 9 عدد طاقچه داشتند که ارتفاع آنها از کف حدود یک متر است. همچنین اجاق یا بخاری دیواری هر اتاق در نقطه میانی ضلع مقابل ورودی تعبیه شده است.
هر اتاق در کاروانسرای دیر گچین تنهـا یک ورودی نسبتا کوچک در قسمت بالا به صورت هلالی شکل دارد. این ورودی برای گرم نگه داشتن اتاق در فصل‌های سرد بسیار مناسب بوده است.
در این اتاق‌ها پنجره‌ای به سمت اصطبل باز شود وجود ندارد. در مقابل هر اتاق یک ایوان دارد و از جمله تزیینات اتاق‌ها می‌توان به طاقچه‌هایی با تورفتگی و قوس‌هایی تزیینی، اجاق‌های زیبا و همچنین سقف چهار ترک اشاره کرد.

هشتی های کاروانسرای دیرگچین

هشتی‌ها در کاروانسرای دیر گچین فضایی برای انتقال بین دروازه ورودی و حیاط مرکزی است که از آن به عنوان فیلتر کاهنده نور و گرمای شدید بیرونی هم استفاده می‌شد و از طرف دیگر کارکرد امنیتی نیز دارد.
در کاروانسرای دیر گچین ۴ برج استوانه‌ای شکل در چهار گوشه بنا و دو  بـرج نیم دایره در دو طرف دروازه ورودی قرار دارد.
ارتفاع برج‌های استوانه‌ای در کاروانسرای دیر گچین به اندازه دیوارهای جانبی آن است.
اگرچه این برج‌ها از استحکامات دفاعی دارند اما کارکردهای دیگری نیز داشته‌اند برای نمونه این که مشعل‌هایی که در قسمت بالایی آن ها نصب بود میتوانستند در شب رهنمای گمشدگان بیابان باشند.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Mostafa Meraji

بیشتر بخوانید: کویر پلوند، تجربه کویر گردی با گورخرهای ایرانی

ایوان های کاروانسرای دیرگچین

این ایوان‌ها به عنوان فضای خالی بین اتاق‌ها و حیاط کارکرد چند بعدی دارند. سطح ایوان‌ها و اتاق‌های مربوطه بین ۱ تا ١/٥ متر بالاتر از سطح حیاط قرار داشته و مسافران می‌توانستند بار و اسباب و وسایل خود را به راحتی سوار و یا پیاده کنند.
شکل ایوان‌های کاروانسرای دیر گچین در مقابل اتاق‌ها به گونه‌ای است که برای نشستن، صحبت کردن و حتی استراحت، حداقل در ساعات قبـل از خواب بـسیار مناسب تر از اتاق‌هاست.
البته در دیواره‌های بین ایوان‌ها، سوراخ‌هایی به عنـوان مـال بنـد تعبیه شده و مسافران می‌توانستند قبل از انتقال چهارپای خود به اصطبل در همین مکان آن را تیمار نمایند.
همچنین دیوارهای ایوان‌های کاروانسرای دیر گچین مانند دیوارهای اتاق ها دارای طاقچه‌های متعدد هستند.

حیاط کاروانسرای دیرگچین

حیاط در کاروان سرای دیرگچین، اساسی‌ترین و محورب‌ترین بخـش فضاست زیرا همـه اتاق‌هـا گرداگرد آن چیده شده‌اند. نقطه کانونی و مرکز ثقل كل بنا در وسط حیاط قرار دارد.
حیاط ضمن آن کـه بـه عنوان فضای تنظیم کننده هوا از باد جلوگیری کرده و سایه به وجود می‌آورد، فضای ویژه برای تعاملات انسانی ایجاد می‌شد.
البته از این منظر تحرک و جنب وجوش در بخش حیاط کاروانسرا نسبت به سایر بخش‌ها در حداکثر قرار دارد.
درون‌گرا بودن کاروانسرای دیر گچین علاوه بر آنکه سبب افزایش ضریب امنیتی بنا می‌شود، یعنی محافظت از آن را آسان می کند، انس و الفت و صمیمیت قابل توجهی در میان استفاده کنندگان بنا پدید می‌آورد که بسیار فراتر از روابط خشک و نسبتا مکانیکی آنها در طول سفر اسـت.
آدم‌هایی که در حین مسافرت به اجبار به ردیف و پشت سر هم حرکت می‌کردند و حداکثر می‌توانستند با چند نفر جلوتر یا عقب‌تر از خود در ارتباط باشند در این فضا این امکان وجود داشت که با هم  به اختلاط نشسته و به تبادل نظر بپردازند، بگویند و بشنوند، بیاموزند و بیاموزانند و روابط اقتصادی و داد و ستد تجاری را با یکدیگر برقرار نمایند.

حیاط خصوصی کاروانسرای دیرگچین

در گوشه شمال شرقی محوطه کاروانسرای دیر گچین بنایی چهار ایوانی پیرامون یک حیاط مرکزی هشت ضلعی ساخته شده است.
طاقچه‌های موجود در چهارگوشه بنا نیز دارای طرح نیمه هشت ضلعی است. از آنجایی که نقشه هشت ضلعی در دوره ساسانی رایج نبوده و از مشخصه‌های دوره اسلامی است شاید بتوان این بخش را از بناهای متعلق به دوره اسلامی کاروانسرا دانست.
بدون تردید این بخش، جالب توجه‌ترین قسمت موجود در محوطه کاروانسرای دیر گچین به شمار می‌رود و احتمالا برای اسکان مسافران خاندان شاهی و یا کارمندان بلندپایه استفاده می‌شده.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس hossein mohammadi

بیشتر بخوانید: گنبد نمکی قم ؛ زمینی شبیه به مریخ

آسیاب کاروانسرای دیر گچین

در طرح اولیه کاروانسرای دیر گچین، طویله‌های جانبی موجود در گوشه شمال شرقی کاروانسرا، در مقابل برج گوشه‌ای به هم می‌رسید اما این طویله‌ها توسط یک تیغه ثانوی دیگری که احتمالا به
دوره قاجار تعلق دارد مسدود شده است.
در کنار این تیغه دو سنگ آسیاب به شکل افقی قرار گرفته است که شیوه طراحی آن‌ها به گونه‌ای است که بتوان با استفاده از نیروی کار حیوانات آن‌ها را به کار انداخت. با توجه به اینکه این دو
سنگ آسیاب به این تیغه ثانوی متصل‌اند، پس می‌توان نتیجه گرفت که خود این آسیاب نیز بعدها به کاروانسرای دیر گچین اضافه شده است.

 آب انبار کاروانسرای دیر گچین

آب انبارها در کاروانسرای دیر گچین هنوز وجود دارند و در سمت غرب محوطه واقع شده‌اند.این آب انبارها با گنبدهای کوچکی پوشیده شده‌اند و در ساخت آنها از آجرهای ساسانی استفاده شده است.
اما از آنجایی که شیوه ساخت گنبدهای این دو آب انبار متعلق به دوره اسلامی است، پس احتمالا بعدها و در دوره اسلامی مورد بازسازی قرار گرفته‌اند.

اصطبل و آخور کاروانسرای دیر گچین

در پشت اتاق‌های کاروانسرای دیر گچین اصطبل‌های بزرگی واقع شده‌اند که ورودی آن‌هـا بـه شـکل L است. این نوع ورودی‌ها در مواقع احتمالی که حیواناتی قصد فرار داشتند نقـش سرعت‌گیر را ایفا می‌نمودند. اصطبل ها همانند اتاق‌ها مسقف هستند.
نور لازم اتاق‌ها از طریق سوراخ‌های موجود در سقف تامین می‌شد و عرض آنها به حدی بوده است که دو شتر با بار بتوانند در داخل آنها از کنار یکدیگر عبور کرده و یا حتی پهلوی هم بخوابند. به نظر
می‌رسد که در کاروانسرای دیر گچین همه چهارپایان در کنار یکدیگر بودند و جایگاه اختصاصی برای حیوانات مختلف وجود نداشته است.

مسجد کاروانسرای دیر گچین

در گوشه سمت راست ضلع جنوبی نمازخانه یا مسجد کاروانسرا قرار دارد با ابعاد بزرگ و ستون‌های با و مقطع و ابعاد مربعی شکل که تعداد زیاد آن به استحکام مسجد افزوده است.
مسجد کاروانسرای دیر گچین بخش عظیمی از فضای زنده و فعال را اشغال نموده و روی هم رفتـه انگـار که ترکیب مناسبی برای مسجد تدارک دیده نشده است و این شاید بدین دلیل بوده است که
مسافران نماز را شکسته برپا می‌دارند و استفاده از مسجد کمتر و فقط به عنوان نمازخانه مورد استفاده قرار می‌گرفت تا مکانی جهت گردهمایی و بحث و منبر.
بر دیوارهای این مسجد هیچ نشانه‌ای از زیباسازی مثل کاشی کاری، گچ بری، خطاطی دیده نمی‌شود و این قسمت از بنا همانند کل کاروانسرا بی پیرایه ولی استوار است.

فضاهای امنیتی کاروانسرای دیر گچین

فضای امنیتی، فضاهایی هستند که کارکرد بیشتر آنها تامين امنیت کاروانسرای است. ایـن فضاها شامل مجموعه ورودی، برج‌ها و نیز دیوارهای کنگره‌دار خارجی است.
مجموعه ورودی به صورت یک بخش بزرگ و کاملا بارز در میانه ضلع جنوبی کاروانسرای دیر گچین قرار دارد و مثل بیشتر کاروانسراهای صفوی جلو آمده و پیش آمدگی زیادی دارد و به صورت
مجموعه‌ای مجزا در پیشاپیش بنای مربع شکل خودنمایی می‌کند. این بخش دروازه ورودی، هشتی و اتاق‌هایی در دو طرف دروازه است.

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Mohsen Daqiqi

بیشتر بخوانید: خانه یزدان پناه قم، لذت کباب در یک خانه‌ی تاریخی به تمام معنا

مسیرهای دسترسی به کاروانسرای دیرگچین

فاصله تهران تا دیرگچین۱۰۶ کیلومتر است و برای رسیدن به این کاروانسرا باید به بزرگراه گرمسار قم بروید و در کیلومتر ۶۰ این بزرگراه و در ۳۵ کیلومتری جنوب ورامین کاروانسرای با ابهت دیرگچین را خواهید یافت.
مسیر دیگر هم از چرم‌شهر ورامین آغاز شده و با یک ساعت و نیم رانندگی با ماشین شخصی از تهران به این کاروان‌سرا در قم می‌رسید.
اگر خوب نگاه کنید این کاروان‌سرا درست در مرکز پارک ملی کویر و در سرزمینی خشک و سوزان قرار دارد. اینجا در گذشته در مسیر شاهراه حیاتی ایران باستان قرار داشته و یک مسیر شلوغ و پررفت‌و‌آمدی به حساب می‌آمد.

بیشتر بخوانید: قمرود ؛ سفرنامه رودخانه‌ای که از کوه‌های زاگرس به شهر قم می‌رود

جاهای دیدنی اطراف کاروانسرای دیر گچین

۱.دریاچه نمک قم

دریاچه نمک یکی از جاهای دیدنی معروف قم است که به اسم بزرگترین آینه طبیعی ایران همه آن را می‌شناسند در این دریاچه شما می‌توانید شاهد انعکاس تصویر آسمان در زمین باشید. خلاصه که نمی‌شود زیبایی‌های دریاچه نمک قم را در چند کلمه توصیف کرد. این دریاچه به زیبایی تمام در دل کویر جا خوش کرده است و انتظارتان را می‌کشد تا از آن دیدن کنید.
آدرس دریاچه نمک قم: ۴۰‌ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮی ﺷﻤﺎل ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ‌ﻗﻢ‌، حاشیه بزرگراه تهران قم

منبع عکس گوگل مپ، عکاس سید محسن قریشی

۲. بازار قدیم قم

بازار قم یکی از آثار تاریخی این شهر است که در نزدیکی حرم حضرت معصومه قرار دارد. این مجموعه تاریخی که یکی از مهم‌ترین مراکز خرید سوغات در شهر قم هم به شمار می‌آید، دارای سراها و تیمچه‌های متعددی است.
زیباترین بخش بازار قم تیمچه بزرگ آن است که سقفی بزرگ و ضربی دارد. در این بازار اجناس مختلفی از جمله ظروف مسی، پارچه، پرده، پوشاک، خوراکی و… به فروش می‌رسد.
آدرس بازار قدیم قم: استان قم، شهر قم، خیابان طالقانی، در نزدیکی حرم حضرت معصومه 

۳. مقبره‌های باغ گنبد سبز

مجموعه باغ گنبد سبز یکی از جاهای دیدنی قم است که کمتر کسی آنجا را می‌شناسد. اینجا محل دفن چند تن از بزرگان خاندان صفوی است و قدمت آن به قرن هشتم هجری قمری بازمی‌گردد. کتیبه‌ها و گچ‌بری‌های مقبره‌های باغ گنبد سبز از شاخصه‌های اصلی این عمارات تاریخی به شمار می‌رود.
آدرس مقبره های باغ گنبد سبز: استان قم، شهر قم، خیابان انقلاب، جنب گلزار شهدا 

منبع عکس گوگل مپ، عکاس Hossein Tehrani

بیشتر بخوانید: چرا دریاچه حوض سلطان قم را ببینیم؟

آیا تصور می‌کردید در مرکز ایران و استان قم چنین جاهای دیدنی عجیب و زیبایی وجود داشته باشند؟
تا کنون از کاروانسرای دیرگچین و جاذبه های قم دیدن کرده‌اید؟ به نظرتان زیباترین جاهای دیدنی اطراف قم کدام است؟

اگر در سفرهای قبل به بازدید از این دیرگچین رفته‌اید، تجربه‌هایتان خواندن دارد پس نظرات و پیشنهادات خود را با ما و سایر دوستان به اشتراک بگذارید ما با دقت نظرات شما را می‌خوانیم و در یادداشت‌های خود از آنها استفاده خواهیم کرد.

راستی برای اجاره اقامتگاه بوم گردی در سفرهای خود می‌توانید روی پینورست حساب کنید و در خیلی از شهرهای کویری مثل قم از پینورست اقامتگاه‌های خوبی اجاره کنید.

سوالات متداول

آدرس کاروانسرای دیرگچین کجاست؟
استان قم، استان قم،آزادراه قم به گرمسار، بعد از روستای چشمه شور
قدمت کاروانسرای دیر گچین به چه دورانی بازمی‌گردد؟
این مجموعه دوره ساختش به زمان ساسانیان می‌رسد.
ساعت بازدید از کاروانسرای دیرگچین تا چند است؟
کاروانسرای در همه روزهای هفته از ساعت ۹ صبح تا ۱۹ عصر باز است.
هزینه بازدید کاروانسرای دیرگچین چقدر است؟
هزینه بازدید در مهرماه ۱۴۰۲ از کاروانسرای دیرگچین ۱۵۰۰۰ تومان است.
شماره تماس کاروانسرای دیرگچین چند است؟
برای ارتباط با مسئولان کاروانسرا شما می‌توانید با شماره ۰۹۱۲۱۵۱۲۲۱۳  تماس بگیرید تا راهنمایی‌های لازم را به شما قبل از رفتن به این مجموعه بدهند.

فاطمه دولتی

علاقه به حوزه گردشگری همراه با فعالیت در حوزه دیجیتال مارکتینگ بهترین تفریحات زندگی من است، اینجوری هم میتونم سفر کنم هم بنویسم هم برای بقیه تجربه‌هامو به اشتراک بزارم.