تپه سیلک ؛ بازمانده یک تمدن هشت هزار ساله

خیلی از کشورهای نوظهور دنیا به دنبال این هستند تا با استفاده از آثار باستانی کمی که دارند تاریخی برای خودشان دست‌وپا کنند. ولی ما در ایران اقیانوسی از دیدنی‌های تاریخی داریم. نه‌تنها اسم بعضی از آنها به گوشمان نخورده بلکه گاهی حتی آن‌ها را تخریب می‌کنیم. یکی از شگفت‌انگیزترین دیدنی‌های تاریخی کشور که شاید تعداد انگشت شماری از مردم از وجود آن خبر داشته باشند تپه سیلک کاشان است.

این مطلب به معرفی این اثر تاریخی اختصاص دارید و قصد داریم تا از تاریخ هشت‌هزارساله این منطقه برایتان بگوییم؛ پس حتما تا انتها با ما همراه باشید.

معرفی تپه سیلک

با سفر به دل تاریخ، تمدن‌های زیادی را کشف می‌کنیم که فلات ایران را به عنوان محل سکونت انتخاب کرده بودند. یکی از این تمدن‌های چند هزار ساله که بعد از بررسی آثار تاریخی به‌جامانده از هزاران سال قبل مورد توجه قرار گرفته تمدن سیلک است. سیلک نخستین تمدن در بخش مرکزی ایران است که در حوالی منطقه فین کاشان قرار داشته و قدمتی بین هفت تا هشت هزار سال دارد.

تپه یا تپه‌های سیلک در جنوب غربی کاشان و در سمت راست خیابان امیرکبیر قرار دارند.

محوطه باستانی سیلک یا بهتر است بگوییم تپه سیلک در اصل ویرانه به‌جامانده از زیگورات متعلق به ایران باستان است که زمانی به عنوان نیایشگاه مردم ایران باستان مورد استفاده قرار می‌گرفت و از سفال و گل رس ساخته شده است. زیگورات نوعی سبک معماری مذهبی است که عمدتا مخصوص شهرهای بین‌النهرین یا عراق کنونی و ایران بوده است. طبق این شیوه معماری بنا به‌صورت یک برج مطبق و هرمی شکل بنا می‌شده است.

بیشتر بخوانید: بهترین زمان سفر به کاشان : اردیبهشت همه جا بروید به جز کاشان!

این محوطه شامل تپه شمالی (سیلک کوچک) با مساحت پنج هکتار، تپه جنوبی (سیلک بزرگ) با مساحت هشت هکتار و ۲ گورستان است که در فاصله ۶۰۰ متری از هم قرار گرفته‌اند. گورستان الف قدمت ۳۵۰۰ ساله دارد و متاسفانه امروزه روی آن بلوار 24 متری امیرالمومنین کشیده شده است. گورستان ب هم با قدمت ۳۰۰۰ سال در زیر باغ‌ها و مزارع کشاورزی ضلع غربی تپه قرار گرفته است.

تپه سیلک در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ به فهرست آثار ملی و تاریخی کشور اضافه شد و در سال ۱۹۹۷ میلادی هم در فهرست ثبت آثار موقت جهانی قرار گرفته است.

تاریخچه و اهمیت فرهنگی

اگر اطلاعات کافی نداشته باشید در نگاه اول به تپه سیلک تصور می‌کنید که همه‌ چیز درباره اینجا دروغ بوده و این محوطه تاریخی فقط یک تل خاک است؛ اما وقتی پیش از سفر به این دیدنی تاریخی اطلاعات کافی کسب کنید و بیشتر با تمدن سیلک آشنا شوید خواهید فهمید که با چه جواهر گران‌قیمتی طرف هستید.

درباره قدمت تپه سیلک نظرات مختلفی وجود دارد. در بسیاری از منابع تاریخی قدمت تمدن اینجا بین 7 تا 8 هزار سال برآورد شده است. رومن گیرشمن باستان‌شناس فرانسوی اوکراینی ‌تبار که برای شناسایی این محوطه تاریخی به ایران آمده بود قدمت این تمدن را حدود ۱۰,۰۰۰ سال تخمین زد. بعضی این منطقه باستانی چند هزار ساله را جایگاه اولین تمدن شهرنشینی بشر می‌دانند. قدمت بعضی از قدیمی‌ترین آثار به‌دست‌آمده از تپه شمالی این محوطه به حدود 7500 سال می‌رسد و آخرین آثار کشف‌شده از تپه جنوبی مربوط به 5 هزار سال قبل است.

ماجرای شکل‌گیری این تمدن از این قرار است که در پی تغییرات آب‌و‌هوایی که هزاران سال قبل اتفاق افتاد آب‌وهوای فلات ایران مناسب‌تر شد و چمن‌زارها و دشت‌های سرسبز در نقاط مختلف شکل گرفتند. باوجود این رخدادهای طبیعی مردم غارنشین فلات ایران تصمیم گرفتند که به‌جای غار در دشت به زندگی ادامه بدهند.

ماجرای کشف تپه سیلک

یکی از عجیب‌ترین موضوعات درباره تپه سیلک ماجرای کشف تصادفی آن است. شاید باور نکنید ولی تا حدود 80 سال پیش کسی از وجود این تمدن بزرگ و چند هزار ساله خبر نداشت. این منطقه حتی در بین مردم کاشان به شهر نفرین شده معروف بود. پس از سيل شديدی که ده‌ها سال قبل در این منطقه اتفاق افتاد تعدادی از گورها، ابزارآلات و ظروف سفالی از دل زمین بیرون آمدند.

با پیدا شدن عتیقه‌های چند هزار ساله از دل زمین‌های اطراف فین کاشان متاسفانه همه‌ چیز به بدترین شکل ممکن پیش رفت. آن‌هایی که می‌خواستند پول‌دار بشوند و یک‌شبه ره صدساله را بروند شروع به شخم زدن زمین‌های این محوطه تاریخی کردند و عتیقه‌هایی که به دست می‌آوردند را با قیمت‌های ناچیز به دلالان و قاچاقچیان عتیقه می‌فروختند.

با انتقال عتیقه‌ها به موزه‌های کشورهای غربی از جمله موزه لوور پاریس، رومن گیرشمن که از باستان شناسان موزه لوور بود به‌قصد نجات این منطقه به ایران سفر کرد و با کمک آندره گدار که مدیر موزه ملی ایران بود کاوش‌های گسترده‌ای را در این منطقه آغاز کرد و نتایج را هم در چند بخش منتشر کرد. زحمات گیرشمن و همکارانش بی‌نتیجه ماند و زمان به گونه‌ای سپری می‌شد که احتمالا اگر سروکله دکتر صادق ملک شهمیرزادی پیدا نمی‌شد دیگر هیچ اثری از تپه سیلک باقی نمی‌ماند و همه جای آن تبدیل به منازل مسکونی، زمین کشاورزی و جاده و خیابان شده بود.

دکتر شهمیرزادی همراه با یک تیم کار بلد از سال 1380 شروع به عملیات باستان‌شناسی در این منطقه کردند و تا سال 1385 اطلاعاتشان را در 5 فصل منتشر کردند.

خصوصیات منحصربه‌فرد تپه سیلک

تپه سیلک دروازه‌ای برای ورود به گذشته است. در نتایج پژوهش‌های انجام شده توسط گیرشمن و دکتر شهمیرزادی به‌طور مفصل به خصوصیات این مکان تاریخی حیرت‌انگیز اشاره شده است. در حال حاضر تپه سیلک یک نقطه گرم و خشک است؛ ولی طبق آثار باستانی به‌دست‌آمده از هزاران سال قبل این تپه منطقه‌ای جنگلی و مرطوب بوده است و انواع حیوانات اهلی و وحشی در این نقطه وجود داشته‌اند. 

طرح و نقش‌های روی ظروف سفالی به ما نشان می‌دهند که حیواناتی مثل شیر، پلنگ، گوزن و آهو در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند. درگذشته رودخانه‌ای هم در تپه سیلک وجود داشته که به یک دریاچه منتهی می‌شده و با توجه به نقش ماهی‌های روی ظروف سفالی احتمالا ساکنین این منطقه در رودخانه ماهیگیری می‌کرده‌اند.

اشاره به ظروف سفالی کردیم و بد نیست به این موضوع اشاره کنیم که یکی از نکات جذاب و شنیدنی درباره این منطقه باستانی وجود خرده سفال‌های چند هزار ساله روی زمین و اطراف تپه‌ها است که به باستان شناسان برای شناخت هرچه بهتر این منطقه خیلی کمک کرده‌اند. اين ظروف سفالی ارزشمند شامل ظروف دهان گشاد، ظروف منقاردار، کاسه، كوزه‌، جام و پیاله‌های کرم یا زرد رنگ هستند. روی این ظروف با رنگ سیاه یا قهوه‌ای تیره اشكال و نقش‌های هندسی، جانوری یا تلفیقی از هر دو كشيده شده است.

پیدا شدن دوک‌های ریسندگی و بافندگی یکی از چیزهای باورنکردنی درباره تپه سیلک است که نشان‌دهنده آشنایی مردم این تمدن چند هزار ساله با صنعت ریسندگی و بافندگی است. با کشف کوره ذوب فلز در بخش جنوبی این تپه کلکسیون عجایب تکمیل شد و می‌توان گفت تپه سیلک یکی از صنعتی‌ترین شهرهای آن زمان بوده است. به‌احتمال بسیار زیاد ساکنین سیلک با ذوب کردن فلزات مختلف برای خود ابزار و وسایل مختلفی می‌ساخته‌اند.

بیشتر بخوانید: خانه اخوان کاشان کجاست ؛ عمارتی تاریخی یا خانه بازسازی شده؟

در خرابه‌های به‌جا مانده از تپه سیلک چند اسکلت انسان هم پیدا شده است. این اسکلت‌ها به همراه اشیای ارزشمند و قیمتی در موزه‌ لوور پاریس، موزه ملی ایران و موزه‌ای که در کنار این مجموعه باستانی قرار دارد نگهداری می‌شوند.

شواهد نشان می‌دهند که مردم سیلک به کشاورزی و پرورش حیوانات اهلی مشغول بوده‌اند. ساکنین سیلک برای محافظت از خودشان در برابر سرما و گرما اتاق‌های کوچکی از جنس شاخ و برگ درخت می‌ساختند و در آن‌ها زندگی می‌کردند تا اینکه بعدها تصمیم به ساخت خانه‌های گلی گرفتند.

مسیر دسترسی و اطلاعات بازدید

مسیر دسترسی: اگر مبدا حرکت به سمت کاشان را پایتخت در نظر بگیریم باید دو ساعت و نیم رانندگی کنید و 235 کیلومتر را طی کنید تا به شهر زیبای کاشان برسید. تپه سیلک در جنوب غربی کاشان و سمت راست خیابان امیرکبیر که همان جاده کاشان – فین است قرار دارد. برای دسترسی به این محوطه باستانی باید در خیابان امیرکبیر نرسیده به خیابان امام‌زاده قاسم به سمت راست بپیچید و وارد بلوار امیر المومنین کاشان بشوید.

زمان بازدید: برای بازدید از محوطه تاریخی و تپه سیلک می‌توانید از ساعت ۹ صبح تا ۶ عصر مراجعه کنید. ساعت بازدید از این دیدنی تاریخی در پاییز و زمستان از 9:00 تا 16:00 خواهد بود. توجه کنید که در تعطیلات رسمی مثل رحلت پیامبر، تاسوعا و عاشورا، شهادت حضرت علی، رحلت امام خمینی و شهادت امام جعفر صادق امکان بازدید وجود ندارد.

هزینه بلیت: برای بازدید از تپه سیلک باید بلیت تهیه کنید. هزینه ورودی برای گردشگران داخلی 5 هزار تومان است.

بهترین زمان برای بازدید: کاشان به ‌دلیل اینکه در همسایگی کویر مرکزی ایران قرار گرفته در دسته شهرهایی با آب‌وهوای گرم و بیابانی قرار می‌گیرد. فصول پاییز و زمستان بهترین زمان برای سفر به این شهر و بازدید از تپه سیلک یا هر دیدنی دیگر این شهر هستند. آب‌وهوای کاشان از اوایل فروردین تا اواخر اردیبهشت هم مناسب سفر و تفریح است.

اگر زمانی به کاشان سفر کردید حتما از این تپه تاریخی هم دیدن کنید. این را هم فراموش نکنید که می‌توانید برای رزرو آنلاین اقامتگاه به سایت پینورست سر بزنید.

جاهای دیدنی اطراف تپه سیلک

طبیعتا وقتی از کاشان صحبت می‌کنیم اولین چیزی که به ذهنمان میرسد بناهای تاریخی و فرهنگی زیاد این شهر است. در سفر به کاشان و بازدید از  تپه سیلک می‌توانید فرصت را غنیمت بشمارید و به دیگر دیدنی‌های معروف این شهر مثل باغ و حمام فین، خانه عباسیان، خانه طباطبایی‌ها، خانه بروجردی‌ها، بازار کاشان، خانه عامری‌ها، مسجد جامع کاشان و … سر بزنید.

بیشتر بخوانید: حمام سلطان امیر احمد ؛ نور‌باران‌ترین حمام ایران

شما پیش از خواندن این مطلب چیزی درباره تپه سیلک شنیده بودید؟ تا  به‌حال خودتان از این مکان تاریخی دیدن کرده‌اید؟ چه چیزی در مورد این تپه بیشتر از همه نظر شما را به خودش جلب کرد؟ آیا از موزه‌ای که در این منطقه قرار دارد هم دیدن کردید؟ حتما نظر و تجربه خودتان را برای ما بنویسید.
اگر اهل سفر و دیدن جاهای جدید باشید باید خوب بدانید که پیدا کردن محل اقامت مناسب در سفر تقریبا کار سختی است. شما می‌‌توانید بار اجاره اقامتگاه در پینورست خیال خودتان را از این بابت راحت کنید. امکان اجاره انواع مختلف اقامتگاه از کلبه جنگلی و خانه روستایی تا اجاره ویلا ساحلی در پینورست ممکن است.

محمدرضا قاسم شیرازی

دانشجوی ژنتیک دانشگاه اصفهان - عاشق روانشناسی و نویسندگی
من خستگی ناپذیرم؛ خستگی ناپذیر از سفر کردن، دیدن چیزهای جدید و نوشتن