قنات قصبه گناباد ؛ اسرار آمیزترین قنات جهان

از قدیم گفته‌اند آب و آبادی هم‌نشین یکدیگر هستند. از همان ابتدای خلقت بشر که اجداد اولیه ما حتی چیزی به اسم آتش را نمی‌شناختند تا همین لحظه که بعضی‌ها پیش‌بینی می‌کنند جنگ جهانی سوم بر سر به دست آوردن منابع آب باشد این ماده ارزشمند حیات را به ما هدیه داده است. در ایران که بیش از 70 درصد آن بیابانی است شاهکاری به اسم قنات یا کاریز نقش بسیار مهمی در تامین آب دارد. 

در این مطلب به ذهنمان رسید تا شما را با یک شاهکار بی‌نظیر آشنا کنیم. قنات قصبه گناباد اولین، عمیق‌ترین و طولانی‌ترین قنات جهان است که ما در پینورست سعی می‌کنیم تنها بخشی از خصوصیات منحصربه‌فرد آن را برای شما بازگو کنیم.

معرفی قنات قصبه گناباد

ما ایرانی‌ها ژن پیشرو بودن را از اجدادمان به ارث برده‌ایم و اگر این ژن را بیان کنیم آن‌وقت است که دست به کارهایی خواهیم زد که هیچ بشری از عهده انجام آن‌ها بر نمی‌آید. حفر قنات قصبه گناباد یک نمونه از کارهایی است که هزاران سال قبل به دست اجدادمان انجام شده و به‌عنوان یک شاهکار پر از رمز‌و‌راز هنوز هم مشخص نیست که بشر آن زمان چطور و با چه نیرویی از عهده انجام چنین کاری برآمده است.

گناباد شهری در جنوب استان خراسان رضوی است که به عنوان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای ایران شناخته می‌شود. در این شهر و حوالی آن آثار تاریخی جذاب و دیدنی وجود دارند که گل سرسبد همه آن‌ها قنات قصبه گناباد است. این کاریز به معنای واقعی کلمه یکی از عجایب تاریخ تمدن بشر است؛ اما هنوز هم پر از رمز‌و‌رازهای ناشناخته است. قنات قصبه گناباد قدیمی‌ترین، عمیق‌ترین، طولانی‌ترین و احتمالا پرآب‌ترین کاریز جهان است.

این اثر تاریخی که قدمت آن را 2500 تا 2700 سال تخمین زده‌اند در جنوب غربی گناباد و در مسیر گناباد به کاخک قرار گرفته است. آماری که سال 1395 توسط سازمان میراث فرهنگی ارائه شد نشان می‌دهد که تنها در ایام نوروز بیش از 60 هزار گردشگر داخلی و خارجی از این شاهکار تکرار نشدنی دیدن کرده‌اند.

بیشتر بخوانید: غار مغان و نهنگ بزرگی که از آن محافظت می‌کند

از سال 1379 قنات قصبه گناباد توسط سازمان میراث فرهنگی به فهرست آثار ملی کشور اضافه شد و 14 سال بعد یعنی در سال 1393 پرونده این قنات اسرارآمیز تاریخی به یونسکو ارسال شد و پس از بررسی در سال 1395 به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شد.

تاریخچه قنات

تاریخ 2500 تا 2700 ساله قنات قصبه گناباد پر از فرا‌ز‌و‌شیب است. اولین اشاره رسمی و مکتوب به این قنات در سفرنامه ناصرخسرو آمده است. ناصرخسرو قبادیانی سال 444 از شهر تون به سمت گناباد حرکت کرد و بعد از تماشای این قنات حیرت‌زده شد. او که سعی کرده بود در کتابش توضیح دقیقی درباره این قنات بنویسد اشاره می‌کند که عمق چاه قنات ۷۰۰ گز و طول آن ۴ فرسنگ است. قنات قصبه گناباد در منابع تاریخی و سفرنامه ناصرخسرو و البته منابع شفاهی گوناگون به اسم قنات کیخسرو هم شناخته می‌شود.

قطعات سفالی که در حوالی دهانه‌های چاه قنات کشف شده‌اند به ما نشان می‌دهند که رشته قصبه، کانال اولیه و اصلی قنات بوده است و در دوره هخامنشیان یعنی 500 سال پیش از میلاد مسیح حفر شده است. یک پژوهشگر فرانسوی به اسم هانری گوبلوی که حدود 20 سال در ایران زندگی می‌کرد در طول این مدت بعد از مطالعه روی قنات‌های مختلف کتابی با عنوان «قنات؛ فنی برای دستیابی به آب: نوشت.

او که اوایل ورودش به ایران یعنی سال 1940 قنات‌ها را نوعی سازه ابتدایی و قدیمی توصیف کرده بود و از مردم خواسته بود این روش بهره‌برداری از آب را کنار بگذارند در نهایت آن‌قدر مجذوب هوش و ذکاوت ایرانی‌ها شد که قنات را یکی از باشکوه‌ترین سازه‌های تاریخ بشر نامید و قنات قصبه را به‌ عنوان مهندسی‌ساز‌ترین قنات جهان معرفی کرد.

درباره چگونگی حفر این قنات عقیده‌های مختلفی وجود دارد. بعضی‌ها می‌گویند قنات قصبه گناباد حتی قبل از پیدایش شهر گناباد هم وجود داشته؛ اما گفته می‌شود مردم این ناحیه هزاران سال قبل در حاشیه رودخانه کال شور در 35 کیلومتری گناباد امروزی زندگی می‌کردند و از آب همین رودخانه استفاده می‌کردند. با گذر زمان خشک‌سالی این منطقه را درگیر کرد و آب رودخانه هم شور شد. همین موضوع باعث شد تا اهالی این ناحیه به فکر احداث قنات بیفتند.

بیشتر بخوانید: قله زو ؛ بالاترین نقطه مشهد

معماری قنات قصبه گناباد و ویژگی‌های بی نظیر آن

قنات قصبه گناباد شاهكاری است که در نتیجه پیوند بین هنر، دانش، فناوری و مدیریت عالی منابع آبی به دست آمده است. از مهم‌ترین ویژگی‌های این قنات می‌توانیم به عمق مادر چاه، فناوری به‌کار رفته در حفر قنات و شیوه بهره‌برداری آب اشاره کنیم كه در مجموع آن را به یكی از جاذبه‌های تاریخی و شاهکارهای مهندسی جهان تبدیل کرده‌ است.

اگر بخواهیم مفصل درباره همه ویژگی‌های این قنات صحبت کنیم به ساعت‌ها وقت نیاز داریم. این قنات از اراضی كوی شرقی گناباد در جنوب غربی شهر و از جایی به اسم برج علی ضامن آغاز می‌شود و به عنوان طولانی‌ترین قنات جهان با طول كلی ۳۳۱۳۳ متر در یک رشته اصلی به نام قصبه و چهار رشته منشعب از رشته اصلی به نام‌های دولاب كهنه، دولاب نو، رشته فرعی اول قصبه و رشته فرعی دوم قصبه ادامه پیدا می‌کند. 

البته در بعضی منابع تعداد شاخه‌های اصلی قنات 2 عدد ذکر شده است. رشته اصلی قنات قصبه ۱۳۱۳۵ متر طول دارد و عمق مادر چاه این رشته بیش از ۲۰۰ متر است. در کنار این رشته‌های اصلی 6 رشته فرعی هم در قنات قصبه گناباد وجود دارد. این سوال برای ما پیش می‌آید که این قنات طویل چطور با امکانات محدود آن زمان و دقت عجیب‌وغریبی که حتی امروز هم خیلی از مهندسان و کارشناسان از آن حیرت‌زده می‌شوند ساخته شده است؟

مادر چاه قنات با عمق باورنکردنی 340 متر در دامنه شمالی سیاه کوه و در انتهای رشته دولاب قرار دارد و خروجی آن در جنوب یکی از محله‌های شهر گناباد به اسم قصبه (کوی شرقی) قرار دارد؛ پس حالا متوجه می‌شوید که چرا به این کاریز تاریخی قنات قصبه گناباد گفته می‌شود. آبدهی این مادر چاه بیش از 130 لیتر در ثانیه است و انباشت آب آن به 28 متر می‌رسد.

بیشتر بخوانید: پاژ ؛ زادگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی

بعد از حفر قنات چندین بار ریزش در آن اتفاق افتاد تا اینکه بعدها در فاصله ‌۶۸۳ متری از نقطه شروع قنات، آن را به دو شاخه تقسیم کردند تا اگر ریزش اتفاق افتاد و یکی از کانال‌ها مسدود شد آب از کانال دیگر خارج بشود. شاید هضم این عدد و رقم برای شما هم دشوار باشد؛ اما تعداد حلقه ‌چاه‌های قنات قصبه گناباد به 470 عدد می‌رسد که 182 چاه از این 470 عدد در رشته قصبه قرار دارند. حفر این تعداد چاه به این خاطر بود که موقع جنگ و درگیری دشمن نتواند آب را به روی مردم ببندد. در حال حاضر 60 درصد چاه‌های قنات مسدودند و 40 درصد آن‌ها باقی مانده‌اند.

اگر دوست دارید خودتان حس و حال قدم زدن در قدیمی‌ترین قنات جهان را تجربه کنید فعلا ۵۰۰ متر اولیه قنات برای بازدید ایمن‌سازی شده و ورود به آن برای گردشگران آزاد و رایگان است. مابقی مسیر نیاز به مستحکم سازی دارد و نباید به آن وارد شوید. وقتی قدم به داخل قنات می‌گذارید چیزی جز نسیم خنک و صدای آب داخل قنات حس نخواهید کرد. در حین قدم زدن شاید کانال‌ها و تونل‌هایی در طول مسیر توجهتان را جلب کنند. ظاهرا این قسمت‌ها برای قرار دادن چراغ و وسایل روشنایی تعبیه شده‌اند.

قصه‌ها و افسانه‌ها

یکی از موضوعات جالب درباره قنات قصبه گناباد قصه‌ها و افسانه‌هایی است که بیشتر از زبان اهالی شهر می‌شنویم. ما به درست و غلط بودن این قصه‌ها کار نداریم؛ اما شنیدن آن‌ها شاید برای شما هم جالب باشد. اسامی مختلفی از گناباد در کتاب‌ها و منابع قدیمی وجود دارد که کنابد، ینابد، جنابد، گودرز، گیو و … بخشی از آن‌ها هستند. اگر گناباد را به دو بخش گن و آباد تقسیم کنیم گن معنی دیو می‌دهد. بیشتر داستان‌ها زیر سر همین دیوها است.

محلی‌ها می‌گویند ساخت این قنات طویل در این عمق از زمین نمی‌تواند کار انسان باشد. آن‌ها حدس می‌زنند که شاید دیوها اینجا را ساخته‌اند. بعضی دیگر هم باور دارند که نام شهر گناباد در اصل جن‌آباد بوده و بعدها به‌صورت جناباد درآمده و به مرور زمان به گناباد تبدیل شده است. البته در این باره عقیده‌های دیگری هم در بین اهالی گناباد وجود دارد؛ مثلا بعضی‌ها می‌گویند گناباد در اصل گون آباد بوده و «گون» در ترکی به معنی خورشید است. بعضی دیگر هم بر این باورند که گناباد همان گون آباد بوده و «گون» گیاهی است که در این منطقه زیاد دیده می‌شود.

عده‌ای از مردم در صحبت‌هایشان می‌گویند وقتی مردم منطقه به آب نیاز پیدا کرده‌اند شخصی به اسم طاهر آب ‌شناس دست‌به‌کار شده و به دیوها فرمان داده تا کانال آبی در زمین حفر کنند. این کانال آب همان قنات قصبه گناباد است.

بیشتر بخوانید: موزه آب یزد ؛ قدیمی‌ها چه‌طور به آب دسترسی داشتند؟

اگر به عکس‌های قنات دقت کنید یا خودتان از نزدیک کانال‌های قنات را تماشا کنید خواهید دید که ارتفاع این کانال‌ها خیلی زیاد است. طبق بعضی از گفته‌ها ردپاهایی در کف قنات پیدا شده است که نشان می‌دهد حفاری قنات گناباد کار مقنی‌های با قد خیلی بلند بوده است.

داستان روح‌های سرگردان قنات هم جالب است. می‌گویند در زمان کندن چاه‌های بسیار عمیق قنات، چون اکسیژن کافی وجود نداشت بعضی از حفارها جان خودشان را از دست می‌دادند و روحشان در قنات سرگردان می‌شد.

مسیر دسترسی به قنات قصبه گناباد و بهترین زمان سفر

برای دسترسی به قنات قصبه گناباد اول از همه باید خودتان را به گناباد برسانید. گناباد در 286 کیلومتری جنوب مشهد و 930 کیلومتری تهران قرار دارد. اگر از سمت تهران حرکت می‌کنید باید مسیر بزرگراه امام رضا را در پیش بگیرید و بعد از رسیدن به سبزوار به سمت گناباد حرکت کنید. 

اگر از سمت مشهد حرکت می‌کنید باید جاده مشهد – تربت‌حیدریه را تا رسیدن به تربت‌حیدریه ادامه بدهید و بعد از آنجا وارد جاده تربت حدریه – گناباد بشوید. بعد از رسیدن به گناباد در 1 کیلومتری مسیر گناباد – کاخک تابلوهای دسترسی به قنات را پیدا خواهید کرد. در کل شهر هم تابلوهایی وجود دارند که شما را به سمت قنات راهنمایی می‌کنند.

گناباد در اقلیم خشک و نیمه صحرایی حاشیه کویر قرار دارد؛ بنابراین باید انتظار تابستان های خیلی گرم را در اینجا داشته باشید. بهترین زمان برای سر زدن به این قنات فصل بهار است.

اگر تصمیم دارید که برای دیدن این قنات قدیمی راهی شوید می‌توانید برای اجاره اقامتگاه به سایت پینورست سر بزنید.

جاهای دیدنی اطراف قنات قصبه گناباد

ابتدای مطلب به این موضوع اشاره کردیم که گناباد از شهرهای قدیمی ایران است. در سفر به گناباد علاوه بر قنات قصبه این شهر می‌توانید به دیدنی‌های مهمی مثل مسجد جامع حاج عبدالله نوقاب مربوط به دوره قاجار و موزه مردم‌شناسی گناباد سر بزنید یا چندساعتی را در روستای گردشگری ریاب از قدیمی‌ترین روستاهای گلی کشور سپری کنید.

شما پیش از این با قنات قصبه گناباد آشنایی داشتید؟ تا به‌حال از این قنات تاریخی دیدن کرده‌اید؟ چه چیزی در مورد این قنات بیشتر از همه نظرتان را جلب کرد؟ آیا از قنات‌های دیگر ایران هم دیدن کرده‌اید؟ حتما نظرتان را برای ما بنویسید.

اگر تصمیم دارید که برای سفر بعدیتان برنامه‌ریزی کنید می‌توانید برای اجاره اقامتگاه در شهر مورد نظرتان به سایت پینورست سر بزنید. می‌توانید بهترین تعرفه اجاره خانه روستایی، آپارتمان مبله، ویلای ساحلی و انواع دیگر اقامتگاه را در این سایت مشاهده کنید.

محمدرضا قاسم شیرازی

دانشجوی ژنتیک دانشگاه اصفهان - عاشق روانشناسی و نویسندگی
من خستگی ناپذیرم؛ خستگی ناپذیر از سفر کردن، دیدن چیزهای جدید و نوشتن