روز تهران ؛ مروری بر درس تهران‌شناسی

از سال ۱۳۹۵ تا به امروز، روز چهاردهم مهر به روز تهران تغییر کرده. شهر تهران، نه‌تنها پایتخت کل ایران است بلکه یک روز از سال را هم به اسم خودش کرده است. بیایید این‌بار سری به تاریخچه تهران بزنیم. می‌خواهیم قدم به قدم با تهران هم‌سفر شویم؛ از زمان تولدش تا زمانی که صاحب مناسبت روز تهران شد.

راستی اگر مسافر تهران شدید، برای اینکه بهترین قیمت برای اجاره آپارتمان روزانه را بدانید می‌توانید سری به وب‌سایت پینورست بزنید.

سفر در تاریخچه تهران

بهتر است قبل از رسیدن به نام‌گذاری این روز، سری به تاریخ تهران بزنیم. در ابتدا در محدوده شهر ری، روستایی به نام تهران وجود داشت. در دوران صفوی هم به‌عنوان یکی از روستاهای ری بود تا اینکه به‌دلیل علاقه شاه طهماسب به اما‌م‌زاده حمزه جد صفویان، این روستا به چشم او آمد. برا همین دستور داد برایش در تهران که از ری خوش آب‌وهواتر بود، اقامتگاهی بسازند.

می‌شود به جرات گفت که این دوره، شروع تبدیل آن از روستا به شهر بود، تا اینکه ٢٣٠ سال قبل آقا محمد خان قاجار تاج سلطنت ايران را بر سرش گذاشت. او در روز تاج‌گذاری‌اش در کاخ گلستان که ۱۱ جمادی‌الثانی ۱۱۷۴ قمری و دقیقا هم‌زمان با عيد نوروز بود، تهران را به‌عنوان مرکز پادشاهی‌اش انتخاب کرد. آقا محمدخان آن روزها حتی فکرش را هم نمی‌كرد كه اين کارش قرار است شهری با این عظمت را به وجود بیاورد.

منبع: گوگل مپ عکاس: Amin Hezarjaribi

در این بین موقع حفاری فاضلاب محله مولوی در سال ۱٣٩٣، اسکلت زنی ۳۰ ساله کشف شد که قدمتش مربوط به ۷۰۰۰ سال پیش بود. همین‌طور تپه‌های باستانی مثل تپه باستانی قیطریه هم کشف شد. این کشف‌ها ثابت کرد که تاریخچه تهران خیلی بیشتر از چیزی است که تصور می‌شود. از این‌جا به بعد تاریخچه این شهر تغییر کرد و به ۷۰۰۰ سال به عقب برگشت.

بیشتر بخوانید: خرید و گشت‌وگذار در خیابان مولوی تهران

چرا قاجاریان این شهر را پایتخت خودشان کردند؟

حکومت قاجار دلایل قانع‌کننده‌ای برای انتخاب تهران داشت. اول اینکه به کل فلات ایران دید داشت. یعنی از آن‌جا می‌توانستند تا شمالی‌ترین نقطه‌های خلیج فارس و دریای مکران را زیر نظر داشته باشند.

منبع: گوگل مپ عکاس: Haq Nawaz

دومین دلیل آن‌ها نزدیکی به پایتخت اول و اصلی آن‌ها بود. اولین پایتخت حکومت قاجار در گرگان و شهر استرآباد بود، برای همین آقا محمد خان دنبال جایی بود که به پایتخت اصلی‌اش نزدیک باشد. در واقع این نزدیکی باعث دل‌گرمی او بود، چون می‌توانست اگر در خطر افتاد به آن‌جا فرار کند.

بیشتر بخوانید: سوغات تهران، از صنایع دستی تا خوراکی

تغییر از دارالخلافه تا پایتخت

تا انقلاب مشروطه، تهران به اسم «دارالخلافه» شناخته می‌شد و چیزی به اسم پایتخت وجود نداشت. تا اینکه در مرداد ۱۲۸۵ مظفرالدین شاه قاجار دستور برپایی مشروطه را می‌دهد و اولین جلسه مجلس شورای ملی در ۱۴ مهر همان سال در کاخ گلستان تشکیل می‌شود. بعد از آن قانون اساسی ایران تایید شد و بر اساس اصل چهارم آن، به‌طور کاملا قانونی پایتخت ایران شد.

بیشتر بخوانید: سفرنامه: گردش در مجتمع گلستان – روایت یک هلندی از تهران

چرا ۱۴ مهر روز تهران است؟

تا سال ۱۳۹۵، در تقویم ایران روزی به اسم تهران وجود نداشت. تا اینکه در دوره چهارم مجلس شورای اسلامی، نماینده‌های مجلس تصمیم گرفتند به‌خاطر اهمیت این شهر در تاریخ معاصر ایران، روزی به اسم تهران در نظر بگیرند. همان‌طور که گفتیم تشکیل اولین جلسه شورای ملی و نام‌گذاری تهران به‌عنوان پایتخت در روز ۱۴ مهر بود. به همین مناسبت تاریخ ۱۴ مهر را پیشنهاد دادند و این درخواست را به شورای فرهنگ عمومی کشور فرستادند.

در نهایت در تیرماه ۱۳۹۵، «روز تهران» در تقویم رسمی ایران ثبت شد.

یک هفته کامل فقط برای تهران

داستان روز تهران همین‌جا تمام نمی‌شود. از اهمیت این شهر همین‌قدر بگوییم که از روز ۱۲ تا ۱۸ مهر را هفته تهران نام‌گذاری کرده‌اند. عنوان این روز‌ها به‌ترتیب زیر است:

۱۲ مهر «روز تهرانگردی»، ۱۳ مهر «روز آیین‌های مذهبی از ری تا شمیران»، ۱۴ مهر «روز تهران»، ۱۵ مهر «روز طبیعت و تاریخ تهران»، ۱۶ مهر «روز پیاده راه‌ها و گذرگاه‌های تهران»، ۱۷ مهر «روز هنر و معماری و شهرسازی» و ۱۸ مهرماه هم «روز تهران بزرگ، ایران بزرگ».

منبع: گوگل مپ عکاس: Majid Madadi

در واقع هدف این مناسبت‌ها آشنا شدن ساکنین آن با تاریخ، فرهنگ، طبیعت و دیدنی‌های شهر است. به همین دلیل در این روزها برنامه‌های مختلفی در پایتخت برگزار می‌شود.

بیشتر بخوانید: موزه صلح تهران ؛ یکی از ده‌ها موزه صلح در سراسر جهان

در این روز چه برنامه‌هایی برگزار می‌شود؟

روز تهران بهانه‌ای است برای دورهمی و گشت و گذار خانواده‌ها. در این روز سر تورهای گردشگری تهران حسابی شلوغ می‌شود. این تورها مردم را به محله‌های مختلف می‌برند و آن‌ها را با دیدنی‌های گردشگری پایتخت مثل خانه‌های تاریخی و موزه‌های شهر آشنا می‌کنند. اگر تاحالا فرصت دیدن همه این جاذبه‌ها را نداشتید، روز تهران را بهانه کنید و با این تورها همراه شوید. بازدید از خانه‌ها و محله‌های منطقه ۱۲ که به آن تهران قدیم می‌گویند، یکی از برنامه‌های علاقه‌مندان تاریخ‌گردی است.

منبع: گوگل مپ عکاس: Ulrich Lind

در این روز برنامه‌های جالب دیگری مثل همایش‌های کوهنوردی خانوادگی، عکاسی، نقاشی، قصه‌گویی برای کودکان و ده‌ها مورد دیگر هم برگزار می‌شود. اگر دوست داشتید می‌توانید طوری برنامه‌ریزی کنید که همراه خانواده‌تان در این برنامه‌ها وقت بگذرانید.

بیشتر بخوانید: گشت و گذار در قدیمی‌ترین و سنتی‌ترین محله‌ های جنوب تهران

اصلا چرا اسم این شهر تهران است؟

برویم سر اصل مطلب؛ چرا به این پایتخت تاریخی و بزرگ «تهران» می‌گویند؟ ریشه این اسم از کجا آب می‌خورد؟

درباره ریشه این اسم داستان‌های مختلفی وجود دارد. معروف‌ترین داستان‌های ریشه این اسم را در ادامه می‌خوانید:

۱. بعضی از مردم می‌گویند ریشه اسم تهران از «تَهِ ران» گرفته شده. جالب این‌جاست که برای همین عبارت هم دو داستان مختلف وجود دارد:

دسته اول می‌گویند این شهر در قدیم دشت بزرگی بوده که بین کوه‌های اطرافش به شکل یک گود دیده می‌شد. به همین دلیل دو کلمه «ته» به‌معنی پایین و «ران» به‌معنی دامنه با هم ترکیب شده‌اند و تهران را تشکیل داده‌اند.

دسته دوم هم می‌گویند چون در گذشته مردم این منطقه موقع حمله دزدان و دشمنان به ته خانه‌هایشان که به شکل غار (زیرزمین‌ها) بود فرار می‌کردند، به مرور زمان به آن تهران گفته شد.

منبع: گوگل مپ عکاس: Ersin Fahri

۲. روایت دوم مربوط به «مهرالزمان نوبان» است. او که در ریشه اسم شهرها و روستاها صاحب‌نظر است، این‌طور می‌گوید:

در گذشته خاندان طاهری خراسان در اینجا زندگی می‌کردند. به همین دلیل به این شهر «طاهِران» گفتند. طرفداران این نظریه می‌گویند «طاهران» بعدها به «طِهران» تبدیل شد.

۳. «حسین کریمان» هم در کتاب قصران این‌طور نوشته است:

اسم این شهر در اصل گِهران بوده به‌معنی جای گرم (گِه: گرم + ران: جا) که در برابرِ شِمیران به‌عنوان جای سرد است. شِم و سِم به‌معنی سرد است و شمیران و سِمیرُم به‌معنی جای سرد است. تبدیل «گ» در «گِهران» به «ت» در گویش مردم قصران و روستاهای اطراف طبیعی است. همان گونه که «گِل» را «تیل» یا «تِوِل» می‌گویند.

تهران یا طهران؟ مسئله این است

شاید در نوشته‌های مختلفی اسم این شهر را «طهران» دیده باشید. حتی املای این اسم هم در طول تاریخ عوض شد و به شکل امروزی‌اش در آمد. هم‌زمان با جنبش مشروطه تغییرات زیادی در ادبیات و نگارش زبان فارسی داده شد. بعد از اینکه در دوره پهلوی اول فرهنگستان زبان و ادب فارسی راه افتاد ، املای «طهران» به «تهران» تغییر کرد.

تهران پایتخت چندم ایران است؟

همان‌طور که خواندید، این شهر در دوران قاجار به‌عنوان پایتخت ایران انتخاب شد. اما نکته جالب این‌جاست که آخرین پایتختی بود که برای ایران انتخاب شد و از همان زمان ۲۰۰ سال پایتخت ایران باقی ماند. درست است که هنوز مقامش را حفظ کرده، ولی داستان اصلی به قبل از انتخاب آن برمی‌گردد. همان‌طور که می‌دانید تمدن و تاریخ ایران آن‌قدر قدیمی است که حکومت‌ها و پادشاهان زیادی را به چشم دیده است. طبیعی است که هرکدام از این حکومت‌ها شهری را به‌عنوان پایتختشان انتخاب کنند. حتی بعضی از آن‌ها کار خودشان را برای حکومت راحت‌تر می‌کردند و به‌جای یک شهر، چند شهر را پایتخت ایران می‌کردند.

منبع: گوگل مپ عکاس: mohamad mahdi ahmadi

تا قبل از آن، ۲۳ شهر در زمان‌های مختلف پایتخت ایران شدند. به همین دلیل تهران درواقع بیست و چهارمین پایتخت انتخابی ایران است.

بیشتر بخوانید: خیابان فرشته کجاست؟ شبیه تهران نیست!

تهران ؛ محبوب دل پادشاهان ایرانی

این شهر حتی در دوران حکومت زندیه و پادشاهی کریم خان زند هم بر سر زبان‌ها بود و پادشاهان زندیه دوست داشتند  پایتخت حکومتشان بشود. این پادشاهان برای حکومت در آن دروازه، برج‌ها و حصارهایی در شهر و محدوده آن ساختند تا برای پایتخت شدن آماده بشود.

منبع: گوگل مپ عکاس: Majid Madadi

اما از طرفی آقا محمد خان قاجار با کریم خان و لطفعلی خان زند مشکلات زیادی داشت و باهم کنار نمی‌آمدند. در نهایت آقا محمد خان به آن‌ها حمله کرد و شهری که در زمان زندیه ساخته و حصارکشی شده بود را برای خودش برداشت و شروع به حکومت در آن کرد.

مهم‌ترین دلیل محبوبیت تهران برای حکومت چه بود؟

همان‌طور که خواندید این شهر در واقع کاندید اصلی پایتخت حکومت پادشاهان ایرانی بود و برای این محبوبیتش دلایل زیادی داشت. در درجه اول، موقعیت مکانی و آب‌وهوای خوبی داشت. همین‌طور کوه‌های البرز در نزدیکی این شهر بودند و اطراف آن پر از جنگل بود. اما این‌ها تنها دلایل انتخاب آن به عنوان پایتخت نبود.

منبع: گوگل مپ عکاس: Mohsen Imani

جاده ابریشم را می‌شناسید؟ مهم‌ترین دلیل انتخاب آن به عنوان مرکز حکومتی همین جاده بود.

این جاده، شرقی‌ترین شهر و روستاهای آسیا را به غربی‌ترین شهرهای اروپا وصل می‌کرد. جالب است بدانید که جاده ابریشم، درست از شهر رد می‌شد. البته این نکته را هم بگوییم که تهران در آن زمان شهر نبود و به‌شکل دشتی بزرگ و خوش آب‌وهوا بود. دسترسی به این جاده باعث می‌شد پادشاهان هرکسی که از جاده ابریشم و خاک ایران رد می‌شد را زیر نظر داشته باشند.

علاوه مسیر شرق تا غرب، مسیر دسترسی از شمال تا جنوب هم از آن رد می‌شد. در نتیجه کسانی که می‌خواستند به دریاهای شمال و جنوب ایران دسترسی داشته باشند و یا از راه دریای ایران به شمال و جنوب قاره بروند هم باید از همین شهر رد می‌شدند.

بیشتر بخوانید: کاروانسراهای ایران ؛ ۱۱ کاروانسرای تاریخی در جاده ابریشم و جنگل‌های شمال

شما از روزی به اسم تهران خبر داشتید؟ تاحالا در برنامه‌های این روز شرکت کرده‌اید؟ اگر تجربه‌اش را دارید می‌توانید از جالب‌ترین برنامه این روز برای ما بنویسید.

اگر جزو ساکنین پایتخت نیستید و با خواندن این مطلب دوست دارید مسافر این شهر و دیدنی‌های تاریخی‌اش بشوید، می‌توانید موقع برنامه‌ریزی سفرتان اقامتتان را به پینورست بسپارید. فقط کافی است وارد وب‌سایت پینورست بشوید و بین انواع اقامتگاه‌ها، گزینه ایده‌آل خودتان را رزرو کنید.

فرشته حیدری

همه‌چی از اونجایی شروع شد که چرخیدم و رسیدم به حرف بچگیم؛ نوشتن دوای هر دردیه :‌)