حمام خان سنندج ؛ حمامی از دل تاریخ

در ایران باستان مثل امروز حمام شخصی در خانه کسی وجود نداشته است. بیشتر حمام‌های عمومی هم جایی در نزدیکی بازار اصلی شهر قرار داشته‌اند. حمام خان سنندج هم یکی از همان حمام‌ها است؛ حمامی بیرون آمده از دل تاریخ که در اطراف قلعه حاکمان صفوی قرار داشته. قشنگی ماجرا اما آنجا است که از هر صنف از مردمان آن زمان، یک مجسمه در آن حمام قرار گرفته. خان، بزاز، پهلوان، حجره دار، میرزا و … از مجسمه‌های کاملا انسان‌نمای این حمام هستند.

پس در ادامه این مطلب از مجله گردشگری پینورست با ما همراه باشید تا یک گشت کامل در حمام خان سنندج بزنیم و همه چیز را برای شما تعریف کنیم.

معرفی حمام خان سنندج  

در ضلع شمالی بازار سنندج در استان کردستان حمامی تاریخی وجود دارد که از دیدنش شگفت‌زده می‌شوید. مجسمه‌هایی که هر کدام در یک قسمت از حمام مشغول تمیز کردن تنشان و خستگی در کردن بعد از یک هفته (یا شاید هم بیشتر) و صحبت کردن با همشهریانشان هستند.

برای ورود به این حمام باید از چند پله پایین رفت و از درب چوبی قدیمی‌اش گذشت. چهارچوب آجری درب به گونه‌ای است که بیشتر مردم امروز باید با کمی خمیدگی وارد حمام شوند. از درب که وارد می‌شوید دخل‌دار جلوی شماست و کاسه‌ای سیمگون هم رو‌به‌رو او است. انگار هر شخصی که در آن تاریخ وارد حمام می‌شده دشتی به او می‌داده است.

بیشتر بخوانید: روستای نگل ؛ قدیمی‌ترین قرآن جهان را از نزدیک ببینید

شاگرد حمام برای یک نفر کیسه و سفید آب می‌کشد. کارگر دیگری برای یک نفر لنگ تمیز می‌برد تا خودش را خشک کند. یکی دیگر از کارگران در حال حجامت کردن یکی از بازاری‌ها است. یک نفر در حال تراشیدن موهای سر خود است و یک نفر هم در حال نوشیدن یک شربت خنک و گوارا در آن هوای دم گرفته و نمناک حمام است. 

این حمام در سال 1377 در فهرست آثار ملی ثبت و سپس در سال 1378 مرمت آن آغاز شد.

حمام خان سنندج مربوط به چه زمانی است؟ کاربری امروز حمام چیست؟

با توجه به اسنادی که مربوط به آن زمان است مثل سنگ نوشته‌های ایران باستان و حتی معاصر، این حمام مربوط به زمان قاجار و دوره حاکمیت امان‌الله خان اردلان، والی کردستان بوده است. گفته می‌شود که ساخت و ساز و معماری این حمام ایرانی در سال ۱۲۲۰ هجری قمری به اتمام رسیده و به دستور همان امان‌الله خان هم بوده است. 

این حمام بعد‌ها در حدود سال 1259 هجری قمری در دوران حکومت فرهاد میرزای معتمدالدوله، عموی ناصرالدین شاه به مالکیت امین‌التجار درآمد. در همان دوران هم بازسازی و مرمت عمده‌ای به‌ویژه بر روی تزئینات آهک‌بری آن انجام شده است. سپس حمام خان سنندج در دوره‌های بعدی تاریخ مثل اواخر دوران زندیه دوباره مورد توسعه و بازسازی قرار گرفت.

جالب است بدانید که در بین قسمت‌های مختلف حمام مهمترین قسمت از آن که برای اغلب مردم جالب است، حمام سرد یا همان سردینه است.

بیشتر بخوانید: روستای پالنگان؛ مسیر دسترسی، جشن‌ها و ماهی‌کباب مخصوص

قسمتی از این حمام اما بعد از مرمت‌های طولانی در سال‌های اخیر به دست بخش خصوصی سپرده شده و اکنون تبدیل به یک سفره‌خانه شده. فکرش را بکنید که ناهار سنتی ایرانیتان را در جایی میل می‌کنید که سال‌ها پیش تعداد زیادی از افراد مختلف شهر به آنجا می‌آمدند و بعد از یک حمم حسابی، شربتی میل می‌کردند و اخبار و وقایع شهر را با یکدیگر به اشتراک می‌گذاشتند.

مسیر دسترسی

راه‌های دسترسی به این بنا از خیابان‌های انقلاب و طالقانی و از سمت میدان انقلاب امکان‌پذیر است. از سمت خیابان چهارباغ و کوچه‌های پشت بازار و از سمت شمال میدان سنندجی هم می‌توان به این مکان نوستالژیک و جذاب دسترسی پیدا کرد.

علاوه بر آن نزدیکترین ایستگاه اتوبوس به این مکان ایستگاه اتوبوس پردیس است که دسترسی به این مکان را برای طرفداران حمل‌ونقل عمومی آسان کرده است.

اگر زمانی تصمیم گرفتید که به سنندج سفر کنید حتما از این حمام تاریخی هم دیدن کنید. این را هم فراموش نکنید که می‌توانید برای رزرو آنلاین اقامتگاه به وب سایت پینورست سر بزنید.

معماری و بخش‌های مختلف حمام خان سنندج

حمام خان سنندج بخش‌های مختلفی دارد که هر کدام به تنهایی یک شاهکار معماری ایرانی به تمام معنا است. سردر ورودی، خزینه، آب‌انبار، میان‌رو، بینه یا همان حمام آب گرم (چیزی شبیه به جکوزی‌های امروزی)، سردینه یا سربینه یا همان حمام سرد (چیزی شبیه به استخر آب سرد امروزی که جان می‌دهد برای آب تنی در چله تابستان)، خلوتی و هشتی از جمله قسمت‌های مختلف این حمام اصیل  و تاریخی هستند.

قسمت میان درهم یا میان‌رو در واقع حمام سرد را به حمام گرم وصل می‌کند.

از کف حمام شروع می‌کنیم. کف حمام از سنگ مرمر سبز رنگ درجه یک پوشیده شده که بیشتر در قسمت‌های گرم از آن استفاده شده؛ هر چند که در حمام سرد یا همان سربینه بیشتر از سنگ‌های تیشه‌ای استفاده شده است. سقف تمام فضاهای حمام ترکیبی از طاق و گنبد است که در استحکام و ایستایی ساختمان در برابر رطوبت و نمناک بودن همیشگی آن فضا بسیار مؤثر بوده. مصالح مورد استفاده در کل این حمام هم بیشتر از سنگ و آجر و آهک به‌صورت بسیار گسترده بوده و ملات آبی در این ساختمان نقش ویژه‌ای داشته است.

 از دیگر هنرهای معماری به‌کار رفته در حمام خان سنندج باید از آجرکاری، سنگکاری، کاربندی، نجاری و به‌خصوص کاشی‌کاری و آهک‌بری نام برد که این دو هنر آخر یعنی کاشی‌کاری و آهک‌بری آثار بسیار زیبا و چشمگیری را در حمام خان خلق کرده‌اند. از نقش‌های به‌کار رفته در حمام خان می‌توان به نقش‌های طرح طاووس بر روی دیوارها، نقش گل و گیاه‌ها، نقش‌های حیوانی و انسانی و به‌خصوص پرندگان اشاره کرد که با هنرمندی هرچه تمام‌تر این بنای تاریخی را ماندگار و تماشایی کرده‌اند.

بیشتر بخوانید: غار کرفتو ؛ خانه باستانی هراکلس

در اضلاع دیگر هم نقش‌های اسلیمی، گل‌وبوته، گل‌وبلبل به شکل ترکیبی در کاربندی‌های سقف گنبدها به چشم می‌خورد که همنشینی آنها با نقوشی که قبلا ذکر کردیم، یک صحنه رنگین و بی‌نظیر را خلق کرده است؛ صحنه‌ای که آدم از تماشایش سیر نمی‌شود.

در کاشی‌کاری‌ها هم تصاویر و نقش‌های مختلفی وجود دارد که یکی از نمادهای هنر معماری ایرانی رایج در عهد قاجار به‌خصوص در آهک‌بری است.

در حاشیه نقش‌ها و طرح‌های اسلیمی شکل‌های هندسی به عنوان قابی برای آن نقوش به‌کار رفته است. چهار طاووس در سقف گنبد سربینه و نقش‌های دیگر انسان و پرنده که در دوره قاجار رایج بوده، به‌صورت متنوع در همان سقف گنبد به‌کار رفته است. پایه‌های سردینه هم با کاشی‌کاری هفت‌رنگ و طرح‌های اسلیمی تزئین شده و تزیینات دیوارهایش هم طرح شکار و نبرد شیر و اژدها است.

یکی دیگر از جالب‌ترین المان‌‌های معماری حمام خان سنندج این است که آبنماهای مرمرین دارد. از این نوع آبنماها 3 عدد در سردینه، 2 عدد در بینه و یک عدد هم در خلوتی وجود دارد.

شما به‌حال از حمام خان سنندج دیدن کرده‌اید؟ به‌نظر شما هم معماری و تزئینات این حمام تاریخی بسیار دیدنی است؟ نقش‌ها و طرح‌های اسلیمی را با دقت نگاه کردید؟ کدام بخش این حمام بیشتر از همه نظر شما را به خودش جلب کرد؟ حتما نظر و تجربه خودتان را برای ما بنویسید.

اگر زمانی تصمیم گرفتید که به سفر بروید می‌توانید برای اجاره آنلاین اقامتگاه در شهر مورد نظرتان به پینورست سر بزنید. انواع مختلف اقامتگاه از کلبه جنگلی و خانه روستایی تا اقامتگاه نزدیک ساحل در پینورست با قیمت مناسب و کیفیت خوب گلچین شده است.

زهرا صفوی فرد

سلام
من زهرام
مهتاب صدام میکنن
کارشناس مدیریت جهانگردی از دانشگاه شیراز
اهل شیراز