رازهای بزرگ کعبه زرتشت ؛ مرموزترین مکعب ایران باستان

مجموعه نقش رستم استان فارس یک راز بزرگ دارد؛ راز بزرگی به نام «کعبه زرتشت». هنوز این سوال برای پژوهشگران، تاریخ‌دانان و گردشگران مطرح است که کعبه زرتشت چیست؟ چون تا به امروز دقیقا مشخص نشده این بنا در گذشته برای چه کاری استفاده می‌شده.

این بنا که روبه‌روی سلسله آرامگاه‌های شاهان هخامنشی قرار گرفته، قرن‌ها است که به احترام آن‌ها سکوت کرده و تمام حدس‌هایی را که درباره‌اش می‌زنیم بی جواب گذاشته است.

البته در یک مورد مطمئن هستیم و آن هم این است که کعبه‌ زرتشت حدود سال ۵۲۰ قبل از میلاد، یعنی تقریبا هم‌زمان با شروع ساخت تخت‌جمشید بنا شده است. اما چطور این را می‌دانیم؟ با ما همراه باشید تا جواب این سوال را پیدا کنیم.

کعبه زرتشت کجاست؟

کعبه زرتشت در نزدیکی روستای زنگی‌آباد، در مرودشت استان فارس است. کل مجموعه نقش رستم در فاصله‌ 45 متری از آرامگاه‌های شاهان هخامنشی و دیگر نقش‌های ساسانی و عیلامی قرار گرفته.

 این بنا از مقصدهای اصلی گردشگری استان فارس به‌ حساب می‌آید.

برای بازدید از کعبه زرتشت باید به مجموعه نقش رستم در نزدیکی شیراز بروید. 

از شهر شیراز برای رسیدن به شهرستان مرودشت و بعد از آن نقش رستم باید به دل جاده بزنید. باید ۶۰ کیلومتر در جاده شیراز–اصفهان به پیش بروید.

روی نقشه ببینید!

چطور با ماشین شخصی به کعبه زرتشت برویم: برای رفتن به نقش رستم از شیراز دو راه وجود دارد.

 راه اول اینکه ابتدا وارد بزرگراه شیراز-مرودشت و بعد بزرگراه مرودشت-سعادت شهر بشوید. بعد از آن نیز از جاده قدیمی فتح آباد-زنگی آباد استفاده کنید. 

راه دوم اینکه بعد از وارد شدن به بزرگراه مرودشت-سعادت شهر وارد جاده مرودشت-سارویی شوید.

چطور با وسایل نقلیه عمومی به کعبه زرتشت برویم:  بهترین راه این است که به ترمینال شهید کاراندیش شیراز بروید و سوار مینی‌بوس یا تاکسی بین شهری بشوید.

فراموش نکنید برای اجاره روزانه آپارتمان مبله در سراسر ایران مخصوصا شیراز به سایت پینورست سری بزنید. ما اقامتگاه‌های مناسب را برای شما گلچین کرده‌ایم که با خیال راحت و بدون احساس سردرگمی انتخاب کنید و با خیال راحت شیراز و باغ‌ها و کافه‌های زیبایش را بگردید.

تاریخچه کعبه زرتشت

پای جهانگردان غربی از دوره صفوی به بعد به ایران باز شد. از آن زمان عده زیادی از بنای کعبه زرتشت بازدید کرده‌اند و مشاهدات خود را به همراه نقشه‌ها و تصاویر ساده از آن به ثبت رسانده‌اند؛ البته تا قرن بیستم میلادی نزدیک به نیمی از قسمت پایینی بنا در دل خاک بود.

اولین کسانی که در مورد این بنای رازآلود به صورت علمی اظهار نظر کردند هیاتی از موسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو بودند. آن‌ها ۸۰ سال پیش همزمان با بازدید از تخت جمشید به بررسی کعبه زرتشت هم پرداختند.

درباره‌ اینکه در زمان هخامنشیان به این بنا چه می‌گفتند اطلاعات دقیقی در دست نیست. اما از روی کتیبه‌ قسمت شرقی بنا که متعلق به دوره‌ ساسانی است روشن می‌شود که در آن دوره به آن بن‌خانک می‌گفته‌اند.

 در قرن چهاردهم میلادی موجی از شناسایی و نام‌گذاری آثار باستانی در ایران آغاز شد. بعضی وقت‌ها برای نام‌گذاری آثار به‌ جا مانده از ایران باستان، از شخصیت‌های قرآنی و شاهنامه‌ای استفاده می‌کردند. می‌دانیم که اینجا هیچ‌گاه زیارتگاه زرتشتیان نبوده است اما اینجا را به زرتشت نسبت دادند و نامش را کعبه‌ زرتشت گذاشتند.

جالب است بدانید که محلی‌ها برایش نام کرنای‌خانه یا نقاره‌خانه را انتخاب کرده بودند. عجیب این که تا به امروز هیچ اثری از ساز‌ و آلات موسیقی در اینجا کشف نشده است. 

همانطور که کمی قبل اشاره کردیم تا همین اوایل قرن حاضر خورشیدی کعبه‌ زرتشت تقریبا تا نیمه در خاک فرو رفته بود. با خاک‌برداری از دور و اطراف کعبه‌ زرتشت، کتیبه‌هایی که در قسمت‌های شرقی، جنوبی و غربی بودند پیدا شدند.

بیشتر بخوانید: دیدنی‌های ساسانیان در فارس ؛ گردش در باشکوه‌ترین دوره تاریخ

این کتیبه‌ها از شاپور اول ساسانی هستند که به سه زبان فارسی میانه، پارتی و یونانی نوشته شده‌اند. یک کتیبه به زبان فارسی میانه نیز از کرتیر، موبد پرنفوذ اوایل دوره‌ ساسانی، زیر کتیبه‌ شاپور در قسمت شرقی بنا حکاکی شده است. این کتیبه‌ها از مهم‌ترین اسناد تاریخی دوره‌ ساسانی هستند.

معماری متوازن کعبه زرتشت 

کعبه زرتشت، یک ساختمان مکعبی ‌شکل است. داخل کعبه زرتشت یک اتاقک وجود دارد که قبلا با عبور از سی پله می‌شد به آن رسید.

کاوشگران زیادی به این بنا آمده‌اند و همه از تناسب اندازه‌ها، خطوط، زیبایی خارجی و اصول آن تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. به نظر همه‌شان کعبه زرتشت یک شاهکار معماری است.

مدرک‌های کاوشگری و تحقیقات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که کعبه زرتشت در دوره هخامنشی ساخته شده. دلیلش هم این است که معماری این بنا و نوع چفت‌وبست‌شدن سنگ‌ها شباهت زیادی با باقی آرامگاه‌ها مثل آرامگاه کوروش دارد.

استفاده از سنگ‌های سیاه در زمینه سفید جزو شاخص‌ترین مشخصات معماری پاسارگاد است. بست‌های دم‌چلچله‌ای به دوره داریوش اول نزدیک است. شیوه قاب‌نماکردن سنگ‌ها را می‌توان در معماری تخت‌جمشید مشاهده کرد. طرز چیدن سنگ‌ها که بدون نظم و ملاط هستند، اولین بار در قسمت‌های سکوی تخت‌جمشید در زمان داریوش مشاهده شدند.

معماری نمای بیرونی بنای آرامگاه کمبوجیه در مجموعه پاسارگاد شباهت زیادی به کعبه زرتشت دارد. خیلی‌ها معتقدند کعبه زرتشت در شهر پارسه به فرمان داریوش اول ساخته شد تا جانشین زندان سلیمان در پاسارگاد که کوروش بزرگ ساخته بود بشود.

اتاقک کعبه زرتشت تنها یک ورودی دارد. گودی‌های این ورودی جای پاشنه‌های در، دولنگه‌ سنگی را نشان می‌دهند؛ از آن نوع درهای سنگینی که به‌سختی باز می‌شده‌اند.

بقایایی از در زندان سلیمان پاسارگاد که معماری‌اش مشابه کعبه‌ زرتشت است، به‌دست آمده که دارای نقش گل‌و‌گیاه است. می‌توان حدس زد که در کعبه‌ زرتشت نیز احتمالا چنین نقش‌ونگاری داشته است.

با وجود تورفتگی‌های کور پنجره‌ شکل و در سنگی سنگین، می‌توان تصور کرد که در حالت عادی به داخل کعبه‌ زرتشت هیچ نوری تابیده نمی‌شده.

اندازه سنگ‌های استفاده‌شده در این بنا یکی نیست. در دیوار غربی آن سنگی به‌بزرگی بیش از ۴/۴۰ متر وجود دارد. سقف کعبه زرتشت توسط چهار تکه سنگ مستطیلی شکل پوشیده شده که هر کدام از آن‌ها ۷/۳ متر طول دارند.

برای روی هم قراردادن سنگ‌ها در این بنا از شیوه هم‌ترازسازی استفاده شده. اما در ردیف‌بندی سنگ‌ها نظم دقیقی وجود ندارد. در بخشی از این بنا ۲۰ ردیف سنگ قرار دارد و در بخشی دیگر ۲۲ سنگ قرار گرفته تا به سقف برسد.

سعی شده بخش‌های ایراد دار سنگ‌ها با وصله‌های ظریف پر شود که در حال حاضر بعضی از این وصله‌ها باقی مانده‌اند. بنای اصلی روی سه سکو واقع شده که فاصله سکوی نخست با سطح زمین ۲۷ سانتی‌متر است. با توجه به این سکو‌ها، کعبه زرتشت، ارتفاعی حدود ۱۴/۱۲ متر دارد.

این بنای اسرارآمیز چه کاربردی داشته؟

استفاده اصلی کعبه زرتشت تا به حال مشخص نشده است. اما چهار فرضیه در مورد آن وجود دارد. این که اینجا آتشگاه، رصدخانه، آرامگاه یا گنج‌خانه بوده است.

درون کعبه زرتشت رد دود آتش به چشم می‌خورد. تعداد پله‌های این بنا با آتشکده زندان سلیمان هم برابر است. افرادی با توجه به این نشانه‌ها می‌گویند این بنا در گذشته آتشگاه بوده.

بیشتر بخوانید: موزه تخت جمشید ؛ نگاهی ژرف به اشیای قدیمی ترین موزه کشور

از طرفی کسانی می‌گویند کعبه زرتشت رصدخانه بوده. این افراد معتقدند شباهت کعبه زرتشت به زندان سلیمان به این خاطر است که این دو بنا استفاده مشابه داشته‌اند. هر دو رصد‌خانه بوده و از سایه آن‌ها برای تعیین دقیق زمان استفاده می‌شده است.

شواهد مختلفی هم برای گنج‌خانه یا آرامگاه بودن این بنا وجود دارد.

هزینه بلیط و ساعات دسترسی

برای دیدن کعبه زرتشت بین 15 تا 30 دقیقه زمان لازم دارید. هزینه بلیط برای گردشگران ایرانی 5 هزار تومان است.

ساعات بازدید 7:30 الی 18:30 در فصل‌های بهار و تابستان و 8 الی 17 در فصل‌های پاییز و زمستان در نظر گرفته شده است.

 توجه داشته باشید که 30 دقیقه قبل از اتمام ساعت بازدید بلیط فروخته نمی‌شود. مجموعه نقش رستم پارکینگ دارد. مغازه‌هایی برای خرید سوغاتی هم در اطراف آن قرار دارد. 

اینجا کل محیط از خاک است پس حواستان به باد و طوفان باشد. اگر حساسیت دارید هم بهتر است ماسک همراه خود داشته باشید.

از آنجایی که مجموعه نقش رستم در خشکی مطلق و بیابان بنا شده است بهتر است اوایل پاییز و اوایل بهار را برای بازدید در نظر بگیرید. در روزهای بارانی یا برفی به نقش رستم نروید چون بازدید از آنجا سخت می‌شود.

مجموعه در همه ساعت‌َها شلوغ است اما معمولا مسافران کمتری در ساعت‌های 8 صبح و 2 بعدازظهر در آنجا حضور دارند. رستوران و کافه‌ای در نزدیکی نقش رستم نیست و فاصله شما تا شیراز زیاد است، پس حواستان باشد که ساعت مناسبی را برای بازدید انتخاب کنید.

جاذبه‌های تاریخی و گردشگری اطراف کعبه زرتشت

اطراف کعبه زرتشت و محوطه نقش رستم آثار تاریخی زیادی وجود دارد. این مجموعه حدود ۵ کیلومتر با شهر پارسه یا همان تخت‌جمشید فاصله دارد.

بیشتر بخوانید: شیراز کجا بریم؟ – ۱۳ پیشنهاد ویژه برای شیرازگردی که قبل از سفر باید بخوانید

در این محوطه آثاری از ایلامیان، هخامنشیان و ساسانیان وجود دارد که همیشه از سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد تا سال ۶۲۵ میلادی مورد توجه بوده است. دلیلش هم قرار گرفتن آرامگاه چهار نفر از پادشاهان بزرگ هخامنشی، نقش برجسته‌های مختلف از وقایع ساسانیان و بنای کعبه زرتشت است.

تا به حال به نقش رستم و مجموعه تخت جمشید سفر کرده‌اید؟ شما هم با دیدن بنای کعبه زرتشت شگفت‌زده‌ شده‌اید؟ به نظر شما کاربرد این بنا چه بوده است؟ راستی تجربه شما از سفر به این جاذبه گردشگری استان فارس چه بود؟ راحت توانستید خودتان را به نقش رستم برسانید؟ به جز کعبه زرتشت دیگر چه دیدنی‌هایی در این محل وجود دارد که به بقیه توصیه می‌کنید حتما بهشان سر بزنند؟ تجربه خودتان را با ما در بخش نظرات به اشتراک بگذارید.

اگر هم تا به حال به تخت جمشید و نقش رستم سفر نکرده‌اید ولی دارید برای رفتن به شیراز برنامه می‌ریزید، برای اجاره آنلاین اقامتگاه سری هم به پینورست بزنید. فراموش نکنید وقتی از سفر برگشتید تجربه‌تان را برای ما همینجا بنویسید.

طاهره خواجه گیری