ارگ کریمخان ؛ اثر باستانی ساده و دیدنی شیراز

شیراز، شهر رازی که به شهر حافظ و سعدی و شهر عشاق ایران معروف است، در کنار باغ‌های معروف و سرسبز و طبیعت زیبایش، خیلی هم  آثار باستانی دارد. از خواجوی کرمانی، مسجد وکیل و تخت جمشید که بگذریم، یکی از آثاری که به نوعی می‌شود آن را از المان‌های شیراز دانست، ارگ کریمخان است.

چرا بهش می‌گویند ارگ کریمخان؟

شاید کمتر کسی وجود داشته باشد که نداند که ارگ کریمخانی مربوط به کریمخان زند معروف به وکیلالرعایا و زمان سلسله زندیه است. به خاطر زندگی خود کریمخان زند در این مکان، به این خانه بزرگ و دلباز با نورهای جنوبی که دل آدم را باز میکند، ارگ کریمخان گفته می‌شود.

 در طول زمان از ارگ کریمخان چه استفاده‌ای می‌شد؟

این خانه که پلان مستطیل شکل دارد و استخر و درختان پرتقال نابی دارد، در سال 1180 هجری قمری توسط کریمخان زند ساخته شد. اولش به عنوان اندرونی و محل زندگی خاندان سلطنتی و همچنین مقر فرماندهی سلسله زندیه استفاده می‌شد.

کریمخان زند تصمیم گرفت که مثل شهر اصفهان، میدان بزرگی بسازد. این میدان که امروز میدان شهرداری نام دارد، در ضلع شمالی‌اش دیوار ارگ کریمخانی، در ضلع شرقی‌اش بازار وکیل و چند تیمچه و کاروانسرا و در ضلع جنوبی‌اش حمام و مسجد وکیل قرار داشت که الان هم به همین شکل و بافت باقی مانده‌اند.

بعدها در زمان قاجار بنا به سلیقه شخصی شاهان قاجاری و البته خصومت شخصی آقا محمد خان قاجار با کریمخان زند و علاقه او به تخریب تمام ابنیه‌ای که از دوران زندیه باقی مانده بود، تفاوت‌ها و تخریب‌هایی در ارگ کریمخانی ایجاد شد؛ به عنوان مثال در حیات مرکزی یک عمارت ساختند و  روی نقاشی‌های دوران زندیه را پوشاندند و سطح دیوار را با تیشه خراشیدند که همین قضیه باعث تخریب قسمت زیادی از فضا شد.

بعد در زمان پهلوی اول و پهلوی دوم یعنی در بازه زمانی 1315 تا 1350 ارگ کریمخان به عنوان یکی از شعب شهربانی استفاده شد. متاسفانه در این دوره بسیاری از دیوارهای اتاق‌های این عمارت دوده گرفت. 

بعد از انقلاب این بنا به اداره فرهنگ و هنر تحویل داده شد و حالا فقط به عنوان موزه کاربری دارد.

بیشتر بخوانید: مسجد وکیل ؛ کاخی از لاجورد و فیروزه

معماری ارگ کریمخان ؛ بخش‌های مختلف و موارد استفاده از آن‌ها

همانطور که در بالا گفتیم، پلان ارگ کریمخانی مستطیل شکل است. زیربنای ارگ 4000 متر مربع و مساحت کل این بنا 13000 متر مربع است.

دیوارهای بیرونی ارگ به صورت محکم و بلند ساخته شده است. بالای هر دیوار سوراخ‌هایی وجود دارد که در گذشته برای پناه گرفتن و تیراندازی سربازان استفاده می‌شد.

معماری ارگ کریمخان به خاطر تقلید از بناهای اصفهان، دارای شیوه اصفهانی بوده و از نوع معماری درونگرا است. بعد از ورودی، هشتی قرار دارد که با عبور از آن وارد حیاط ارگ می‌شوید.

بخش مسکونی ارگ کریمخان دارای سه جبهه شمالی، جنوبی و غربی است. هر ضلع دارای یک ایوان ستون‌دار با دو ستون سنگی است. 

در جبهه شمالی این بنا، یک حیاط خلوت با چند اتاق کوچک ساخته شده. در جبهه جنوبی ارگ هم یک حمام به سبک زندیه ساخته شده که خوشبختانه هنوز پابرجاست. این حمام دارای چهار ستون سنگی یک‌پارچه است که در داخل گرمخانه قرار دارند و روی آن‌ها تزیینات بسیار جالبی کار شده است.

در کف این حمام هم دالان‌هایی وجود دارد که در اصطلاح به آن‌ها گربه‌رو می‌گویند. کاربرد گربه‌روها انتقال حرارت و دوده‌های داخل حمام از گرمخانه به دودکش‌ها برای خروج آن‌ها است؛ ضمن اینکه در این فرآیند کف حمام هم گرم می‌شد.

ارگ کریم خان دارای 4 دیوار به طول 12 متر است که از سنگ و گچبری‌های خاص درست شده و به 4 برج آجری به طول 14 متر با زاویه قائم متصل شده‌اند. در دوره قاجار ستون‌های اصلی ایوان‌های غربی و جنوبی برداشته شدند و ستون‌های چوبی جایگزین شد. 

تالارهای شاهنشین ارگ کریمخان دارای ارسی است. ارسی به پنجره‌های چوبی گفته می‌شود که دارای شیشه‌ کاری‌های رنگی است. یک مکان جذاب برای عکاسی. احتمالا این شیشه کاری‌ها را در بسیاری از عکس‌های گرفته شده در شهر شیراز می‌توانید ببینید.

سقف داخلی هر تالار به شکل طاقدار است که با گچبری، تذهیب و نقاشی‌های الهام گرفته از دوران صفویه تزئین شده است و از جنس جیوه، طلا و بسیاری از مواد معدنی است.

بیشتر بخوانید: شیراز کجا بریم؟ – ۱۳ پیشنهاد ویژه برای شیرازگردی که قبل از سفر باید بخوانید

در محوطه ارگ چند شاهنشین وجود داردکه شاهنشین جبهه شمالی ارگ کریمخانی، مناسب فصل زمستان بوده.

در هر طبقه دو اتاق وجود دارد که یکی از آن‌ها برای استراحت سربازان و دیگری برای نگهداری اسلحه استفاده می‌شده. ساختمان‌های مسکونی ارگ در قسمت شمالی، غربی و جنوبی قرار داشتند. هر طبقه یک ایوان و یا دو ستون سنگی در نمای جلوی خود دارد. در مقابل هر ایوان، یک حوضچه کوچک تعبیه شده است که در قدیم توسط آب قنات رکن آباد تغذیه می‌شد ولی متاسفانه الان خشک شده.

در دو طرف هر ایوان یک تالار دارای ارسی و بین هر تالار، دو راهرو، دو طبقه و ۶ اتاق وجود دارد.

رختکن حمام ارگ کریمخان به‌صورت هشت ضلعی است. سقف رختکن آجری است و در گوشه‌های آن آهک‌بری‌های زیبایی دیده می‌شود. 

در ضلع جنوب شرقی ارگ کریمخانی یک برج آجرنما با ارتفاع 12 متر قرار دارد که در زمان‌های قدیم امنیت ارگ را تامین می‌کرد. این برج که دارای 3 متر ضخامت است، به خاطر وجود حمامی که در زیر آن قرار دارد کج است و کجی آن کاملا پیداست. 

ساعات بازدید از ارگ، هزینه ورودی و مسیرهای دسترسی به آن

ساعات بازدید از ارگ کریمخانی 8:30 صبح تا 8:30 شب است که این ساعت شامل روزهای روزهای جمعه و تعطیلات رسمی نمی‌شود.

برای هر نفر بزرگسال کافیست نفری 10 هزار تومان بپردازید و توریست‌ها هم باید مبلغ 50 هزار تومان به ازای هر نفر بپردازند.

ارگ کریمخانی در میدان شهرداری شیراز واقع شده است؛ جایی در قلب شهر راز و در امتداد یکی از اصلی‌ترین و قدیمی‌ترین خیابان‌های شیراز؛ خیابان زند.

یک میدان بسیار بزرگ و پر از گل که اطراف آن را کاملا سنگفرش کرده‌اند و این سنگفرش تا ارگ کریمخانی، حمام و مسجد وکیل، بازار وکیل و بازار قدیم شیراز و حتی بازار طلا فروش‌های شیراز می‌رسد.

شما می‌توانید ماشین شخصی خود را تا نزدیکی ارگ ببرید، آن را در پارکینگ عمومی پارک کرده و از آنجا تا خود ارگ کریمخان زند حداکثر 10 دقیقه پیاده‌روی کنید. مطمئن باشید که در هوای همیشه بهاری شیراز، این قدم زدن خالی از لطف نیست. قدم زدن بر روی سنگ فرش‌هایی که حس نوستالژی را به ما القا میکنند، ممد حیات است و مفرح جان!

خوشبختانه یکی از خط‌های مترو شیراز شما را تا نزدیکی ارگ کریمخان می‌برد. فقط کافیست در ایستگاه میدان شهدا از مترو پیاده شوید و 10 دقیقه پیاده‌روی کنید. 

اگر اهل اتوبوس یا BRT باشید، فقط کافیست از هرجای شهر سوار هر یک از خطوط 14، 2 و 1 شوید و به نزدیکی ارگ کریمخان برسید. از آنجا تقریبا از هر کس بپرسید آدرس را به درستی به شما نشان خواهد داد.

بیشتر بخوانید: ییلاق‌های اطراف شیراز ؛ طبیعتی که نباید از دست داد!

 پیشنهادهای یک شیرازی برای گشتن اطراف ارگ

تقریبا هیچ ایرانی نیست که نداند که شیراز پایتخت فرهنگی ایران است و تعداد زیادی هم آثار تاریخی دیدنی دارد.

همانطور که در قبل گفته شد، در اطراف ارگ کریمخان جاذبه‌های تاریخی زیادی وجود دارد. 

شما می‌توانید با حداکثر ربع ساعت پیاده‌روی روی سنگ‌فرش‌های جذاب میدان شهرداری، به بازار وکیل برسید.

در بازار وکیل علاوه بر اینکه شما بافت قدیم شیراز را می‌بینید، می‌توانید قدیمی‌ترین فرش فروشان شیرازی را ببینید. علاوه بر این بیشترین تعداد پارچه فروشان شیرازی را هم می‌توانید در بازار وکیل ببینید. پارچه‌های لباس محلی عشایران فارس، همگی در این مغازه‌ها قابل مشاهده هستند. 

در قلب بازار وکیل جذاب که لذت قدم زدن در آن گوشت می‌شود به تنتان و همیشه بوی خوش عودها و ادویه‌جات دستساز به مشامتان می‌رسد، تعدادی تیمچه هم وجود دارد. تیمچه به حیاطی گفته می‌شود که دور تا دورش حجره‌هایی برای فروش اجناس وجود دارد. تیمچه گل، تیمچه فیل و تیمچه جعفری و … چندتایی از تیمچه‌های بازار وکیل هستند.

سرای مشیر بازار وکیل را به هیچ عنوان از دست ندهید. یک تیمچه که دارای حوض بزرگ با کاشی کاری‌های آبی در وسط است که دور تا دور آن را مغازه‌های سنگ و نقره فروشی احاطه کرده است.

بعضی از این مغازه‌ها، در کنارشان راه پله‌هایی با پله‌های بلند وجود دارد که شما با رد شدن از این راه پله‌های تنگ، می‌توانید به بالای پشت بام مغازه‌ها رفته و شاهد یکی از بی‌نظیرترین منظره‌های عمرتان شوید. محال است در این منظره عکسی به یادگار نگیرید.

کافه‌های فضای باز و بسیار جذابی در این تیمچه‌ها قرار دارند که شما می‌توانید یکی از بهترین تجربه‌های کافه رفتن در کل عمرتان  را برای خود رقم بزنید. پیشنهاد ویژه ما پینورستی‌ها به شما این است که حتما یکبار در هوای بارانی شیراز، پیاده به ارگ کریمخان زند و بازار وکیل رفته و سپس در کافه ژولپ که در یکی از تیمچه‌ها قرار گرفته یک نوشیدنی گرم بنوشید و پس از آن خودتان را به صرف ناهار در رستوران شرزه که چسبیده به در ورودی بازار وکیل است مهمان کنید.

کمی آن‌ورتر از رستوران شرزه، حمام و مسجد وکیل هم وجود دارند که همگی با فاصله کمتر از 5 دقیقه در کنار هم قرار گرفته‌اند.

از هرچه بگذریم سخن خوراکی همیشه خوشتر است! معروف‌ترین و قدیمی‌ترین بستنی فروشی شیراز، بستنی ارگ است. این بستنی فروشی در بین همه شیرازی‌ها به”بستنی پشت ارگ” معروف است و دلیل این اسم، به خاطر موقعیت قرار گرفتنش است که دقیقا در امتداد ظلع جنوبی ارگ کریمخانی قرار دارد. بستنی‌های سنتی “بستنی پشت ارگ” معروف‌ترین و پرطرفدارترین محصول این مغازه است اما در این مغازه، بهترین نوع فالوه شیرازی، بستنی دستگاهی و آب هویج بستنی خوشمزه و مبسوط هم وجود دارد.

بیشنر بخوانید: ده بستنی متفاوت ایرانی برای بستنی‌دوست‌ها : کجا بخوریم و چرا

پیشنهادهای پینورست را از دست ندهید. این پیشنهادها توسط یک شیرازی به شما داده شده است!

شما چه جاهای دیدنی اطراف ارگ کریمخان می‌شناسید؟ آیا بستنی ارگ را امتحان کرده‌اید؟ چه فصلی را برای رفتن به شهر زیبای شیراز پیشنهاد می‌کنید؟ از تجربیات خود در فصل‌های مختلف بگویید؟

راستی اگر می‌خواهید به این شهر سفر کنید وب سایت پینورست را برای اجاره اقامتگاه دلخواه خودتان امتحان کنید و بعد از سفر اگر دوست داشتید داستان سفر خودتان را برای ما بنویسید.

زهرا صفوی فرد

سلام
من زهرام
مهتاب صدام میکنن
کارشناس مدیریت جهانگردی از دانشگاه شیراز
اهل شیراز