حسن‌آباد ؛ از باغ و گورستان تا میدانی در مرکز شهر

میدان حسن‌آباد یکی از میدان‌های اصلی تهران و در محدوده مرکزی شهر است. این میدان همیشه در مرکز تهران نبوده است و زمانی به عنوان بخش شمال غربی تهران محسوب می‌شد. البته در آن روز‌ها حسن آباد نه یک میدان بلکه باغی بزرگ و سرسبز بوده است.

این میدان تاریخ و معماری فراوانی را به خود دیده و در هر دوره هویتی کاملا متفاوت داشته است؛ از زمانی که یک باغ سرسبز بوده و حمامی که جن زده بود تا روزی که تبدیل به نماد مدرنیزاسیون شد. 

با ما همراه باشید تا از معماری و آنچه به این میدان گذشته صحبت ‌کنیم.

حسن‌آباد؛ از باغ سرسبز تا میدان

این میدان در ابتدا باغی بزرگ و سرسبز متعلق به میرزا یوسف آشتیانی یکی از رجال دربار قاجار بوده است. در آن زمان این باغ در محدوده شمال غرب تهران قرار می‌گرفت و در نزدیکی دو دروازه تهران قدیم یعنی دروازه دولت و دروازه شمران بود. میرزا یوسف این باغ را به خاطر اسم آخرین پسرش حسن که در ۷۰ سالگی به او داده شد به اسم حسن‌آباد نام‌گذاری کرد. استخر باغ حسن آباد هنوز در محل فعلی سفارت ایتالیا قرار دارد. 

در شمال غرب این باغ سرسبز که در آن زمان خارج از تهران محسوب می‌شد گورستانی قرار داشت که جزو قدیمی‌ترین گورستان‌های تهران بود. امروزه به جای آن ایستگاه آتش‌نشانی قرار گرفته است. این گورستان در سال ۱۳۱۰ قمری و با گسترش وبا در ایران به سرعت پر شد.

دو تن از افراد مشهوری که در این گورستان دفن شده‌اند یکی میرزا رضا کلهر (خوشنویش مشهور قاجاری) و دیگری سر میرزا کوچک خان است. البته سر میرزا کوچک خان از اینجا خارج و به رشت برده شد اما پیکر میرزا رضا کلهر همان جا باقی ماند. اگر به این میدان بروید ستون یادبودی برای این دو نفر در میدان قرار داده شده است. 

در کنار این گورستان گرمابه‌ای هم قرار داشت. به خاطر نزدیکی به گورستان، مردم عقیده داشتند گرمابه جن‌زده است و به همین خاطر رونق زیادی نداشت. البته برخی دیگر می‌گویند مکان دقیق این حمام که به حموم جنی‌ها معروف شده بود در محل فعلی هتل گلستان است؛  اگر می‌خواهید تجربه‌ای از یک هتل جن‌زده داشته باشید به سراغ هتل گلستان بروید. 

پس از فوت میرزا یوسف آشتیانی در سال ۱۳۰۳، وراث او شروع به تکه‌تکه کردن باغ و فروش آن کردند تا در نهایت این باغ تبدیل به منطقه‌ای مسکونی شد. چهارراهی باریک در وسط آن وجود داشت و برای سال‌ها به همان صورت باقی ماند.

پس از سقوط پادشاهی قاجار و روی کار آمدن رضا پهلوی تصمیم به مدرن‌سازی تهران شد. شهردار وقت آن زمان یعنی کریم آقا بوذرجمهری اقدام به خرید و تخریب ساختمان‌های اطراف تنها چهارراه باقیمانده در منطقه حسن‌آباد کرد. بوذرجمهری علاقه‌ای به وجود بافت‌های قدیمی و سنتی نداشت و با سخت‌گیری تمام اقدام به تخریب و نوسازی تمام بافت‌های فرسوده و قدیمی می‌کرد.

پس از پایان این پروژه مدرن‌سازی چهار‌راه حسن‌آباد تبدیل به میدانی با شعاع ۴۵ متر شد. در چهار گوشه آن چهار ساختمان مدرن، منحنی و قرینه قرار داشت که هر کدام از این ساختمان‌ها دو گنبد در دو سمت خود داشت. 

پس از این بازسازی در سال ۱۳۰۹، چهارراه حسن‌آباد که اکنون تبدیل به میدان شده بود به میدان هشت گنبد مشهور شد و تبدیل به یکی از مناطق مدرن در زمان رضا پهلوی شد.

بیشتر بخوانید: باغ نگارستان تهران؛ باغی صمیمی و با شکوه

در دهه بیست هجری شمسی در میانه این میدان تندیسی با ارتفاع سه متر و از جنس برنز به یاد حاجی میرزا نصرالله ملک‌المتکلمین یکی از واعضان و خطیبان مشهور در دوران مشروطه نصب شد. مدتی به نام میدان ملک‌المتکلمین شناخته می‌شد. این تندیس پس از انقلاب از این میدان برداشته شد و پس از مدتی اعلام شد که تندیس ملک‌المتکلمین در انبار به سرقت رفته یا گم شده است. 

با روی کار آمدن محمدرضا پهلوی این میدان برای مدت کوتاهی به نام میدان پهلوی شناخته می‌شد. پس از انقلاب این میدان به میدان 31 شهریور تغییر نام پیدا کرد. اما سرانجام پس از سال‌ها دوباره به نام اولیه خود یعنی میدان حسن‌آباد بازگشت و تا امروز هم با همین نام شناخته می‌شود. 

این میدان تاریخی در ۱۶ فروردین ماه سال ۱۳۷۷ با شماره ۱۹۷۷ به عنوان یک اثر ملی ثبت و شناخته شد. 

دسترسی به میدان حسن‌آباد

این میدان از شرق و غرب با خیابان امام خمینی یا همان سپه قدیم، از شمال با خیابان حافظ و از جنوب با خیابان وحدت اسلامی یا همان شاهپور قدیم در ارتباط است. 

اگر قصد رفتن به این میدان را دارید شاید راحت‌ترین راه برای رسیدن به آن خط ۲ مترو است. این مترو در قسمت شمال و جنوبی میدان دو خروجی دارد و راحت‌ترین دسترسی را به میدان دارد. اگر از مترو خوشتان نمی‌آید می‌توانید از اتوبوس‌های خط 269، 270 و یا 271 استفاده کنید. این خطوط اتوبوسرانی در غرب میدان ایستگاه دارند و می‌توانید به راحتی به میدان برسید.

اگر قصد رفتن به این میدان با وسیله شخصی را دارید باید بدانید که خیابان امام خمینی از شرق به غرب یک طرفه است. شما باید از میدان امام خمینی به سمت غرب حرکت کنید تا به میدان حسن‌آباد برسید. خیابان حافظ هم از شمال به جنوب یک طرفه است اما این خیابان از زیر میدان گذر می‌کند و مستقیما به خیابان وحدت در جنوب میدان وصل می‌شود. پس اگر می‌خواهید در خودرو و در حال حرکت این میدان را تماشا کنید باید بدانید که خیابان حافظ انتخاب خوبی نیست. 

راستی این را هم بدانید که میدان حسن‌آباد در محدوده طرح ترافیک قرار دارد.

روی نقشه ببینید!

اگر زمانی به تهران سفر کردید دیدن میدان حسن‌آباد را هم در برنامه قرار دهید و به یاد داشته باشید که می‌توانید برای دیدن تعرفه اجاره آپارتمان مبله و رزرو آن در تهران به سایت پینورست سر بزنید.

معماری میدان حسن‌آباد

در چهار گوشه میدان چهار ساختمان منحنی قرار دارد که به سبک اروپایی ساخته شده است. معمار این ساختمان‌های زیبا و قرینه با پنجره‌های نیم قوس، ستون‌ها، نیم‌ستون‌ها و نرده‌های صراحی که به سبک معماری رنسانس و نئوکلاسیک ساخته شده بود قلیچ باقلیان بوده است که با نظارت لئون تادوسیان انجام شد. هشت گنبدی که در بالای ساختمان‌ها قرار دارد اثر استاد اکبر نکو وقت است.

در سال ۱۳۵۰ ساختمان ظلع جنوب شرقی میدان تخریب شد تا به جای آن ساختمانی مدرن‌تر ساخته شود. این ساختمان جدید متعلق به بانک ملی و معمار آن محمد فروغی بود. با تخریب این ساختمان دیگر میدان حسن آباد قرینه نبود و دیگر هشت گنبدی در آن وجود نداشت. 

تا سال ۱۳۷۸ اوضاع به همین منوال بود تا اینکه سازمان زیباسازی شهرداری تصمیم گرفت هویت این میدان را دوباره به آن برگرداند. ساخت نمایی مشابه با همان ساختمان قبلی در جلوی بانک ملی دوباره قرینگی میدان را به آن برگرداند. البته هنوز ساختمان بانک ملی در پشت این نمای بازسازی شده قابل مشاهده است و حریم هوایی میدان را تحت تاثیر خود قرار داده اما لااقل میدان دوباره قرینه شد. 

در ادامه بازیابی هویت میدان حسن‌آباد، ورودی شمالی/جنوبی میدان که همان خیابان حافظ است توسط زیرگذر به زیر میدان منتقل شد تا بار ترافیکی میدان کمتر شود. سطح میدان هم با سنگ‌فرش پوشانده شد تا بافت قدیمی آن حفظ شود. 

بیشتر بخوانید: خرید و گشت‌وگذار در خیابان مولوی تهران

یکی از نکته‌های جالب درباره این میدان آن است که در طرح اولیه مترو حسن‌آباد که توسط فرانسوی‌ها کشیده شده بود سه خروجی مترو در نظر گرفته شده بود. اما این خروجی‌ها به نمای ظاهری میدان صدمه می‌زد. بنابراین این طرح با دو خروجی شمالی و جنوبی جایگزین شد تا حریم میدان حفظ شود. 

تندیس شیر سنگی

پس از حادثه تلخ ساختمان پلاسکو قوم بختیاری تندیسی سنگی از یک شیر را به پاس زحمت‌های آتش‌نشانان به آن‌ها تقدیم کردند. این تندیس سنگی سه تنی توسط تندیس ساز بختیاری، علی نوذری ساخته شد. شیر سنگی در مقابل ساختمان آتش‌نشانی که اولین ساختمان آتش‌نشانی تهران و در شما‌ل‌غربی میدان است نصب شد. نام این شیر سنگی که نمادی از قوم بختیاری است برد شیر است. 

بازار حسن‌آباد

همان قدر که این میدان تاریخ، اسم و هویت‌های متفاوتی داشته، بازارهای مختلفی هم در اطراف آن شکل گرفته است. 

در شمال غربی این میدان می‌توانید به سراغ بورس فروش مبلمان اداری و میز و صندلی فروشگاهی بروید. در شمال شرقی میدان فروشگاه‌های رگال، قفسه‌ و مانکن فروشگاهی قرار دارد. البته اگر کمی دیگر به سمت شمال میدان بروید به بازار موبایل ایران خواهید رسید. 

در شرق و غرب این میدان بورس ابزارآلات، یراق آلات، قفل فروشی، وسایل آتش‌نشانی و تجهیزات ایمنی کار قرار دارد. این قسمت مناسب گشت‌و‌گذار و خرید برای کسانی است که عاشق ابزارآلات هستند. 

بیشتر بخوانید: خیابان لاله زار تهران یا شانزلیزه فرانسه؟

جنوب غربی این میدان هویتی کاملا جدا دارد و به دنیای رنگ‌ها وارد می‌شوید. در این قسمت میدان فروشندگان کاموا و ابزار بافت کاموا قرار دارد که می‌توان ساعت‌ها بین رنگ‌ها و طرح‌های مختلف این کامواها غرق شد و از دیدن آن لذت برد. اگر در زمستان به این بخش میدان بروید با جمعیتی زیاد از علاقه‌مندان به بافت کاموا روبرو می‌شوید. 

در جنوب این میدان هم بورس فروشندگان سیسمونی قرار دارد. 

دیدنی‌های میدان حسن‌آباد

اگر می‌خواهید به سراغ این میدان بروید باید بدانید که با مجموعه‌ای از جاهای دیدنی روبه‌رو خواهید شد. بهترین زمان برای دیدن خود میدان شب‌ها است چون ترکیب نورپردازی و زیبایی اروپایی این میدان می‌تواند شما را خیره کند. 

اما اگر می‌خواهید از تمام مکان‌های دیدنی این میدان دیدن کنید باید در روز به سراغ آن بروید. 

موزه ثبت احوال

اگر کمی از میدان به سمت غرب بروید ساختمانی دو طبقه را می‌بینید که در سال ۱۳۱۳ متولد شده است. این ساختمان موزه ثبت احوال است که احوال همه ایرانی‌ها در آن ثبت می‌شود. در این موزه می‌توانید تاریخ ثبت احوال و شناسنامه برخی بزرگان را مشاهده کنید.

خیابان سی تیر

از میدان حسن آباد به سمت غرب که بروید به خیابان سی تیر می‌رسید؛ خیابانی سنگ‌فرش شده که پاتوق کسانی است که می‌خواهند دلی از عزا در بیاورند. از ابتدای این خیابان تا میانه‌های آن غذافروشی‌های سیاری قرار دارد که می‌توانید از چایی تا کباب و پیتزا را در بین آن‌ها پیدا کنید و هر چیزی که دوست داشتید میل کنید.

موزه ملی ایران

پس از آن‌ که از غذا‌فروشی‌های خیابان سی تیر سیر شدید می‌توانید به سراغ موزه ملی ایران بروید که یکی از مهم‌ترین و اولین موزه‌های ایران است که در سال ۱۳۱۳ ساخته شده. در این موزه آثار مهم و ارزشمندی قرار گرفته است که یکی از آن‌ها پیکر مومیایی مرد نمکی است. این موزه در ابتدای خیابان سی تیر قرار دارد.

زمان بازدید: همه روزه به جز ایام سوگواری

ساعات بازدید: شش ماه اول سال ۰۹:۰۰ تا ۱۹:۰۰ و شش ماه دوم ۰۹:۰۰ تا ۱۷:۰۰

شماره تماس: ۶-۶۶۷۰۲۰۶۱

کتابخانه و موزه ملک

پس از خروج از موزه ملی ایران کمی جلوتر که بروید به کتابخانه و موزه ملک می‌رسید. کتابخانه‌ای عظیم که حدود ۱۹ هزار نسخه خطی و نفیس از کتاب‌های تاریخی را در خود جای داده است. اگر هنوز برای دیدن این مجموعه وسوسه نشدید باید بگویم که در این موزه می‌توانید مجموعه‌ای از سکه ها، آثار هنری مثل نقاشی‌ها، لوستر، مبلمان، تمبر، فرش‌های دستی و آثار خوشنویسی را هم مشاهده کنید. 

زمان بازدید: همه روزه به جز جمعه ها و ایام تعطیل رسمی

ساعات بازدید: شش ماه اول سال ۰۸:۱۵ تا ۱۶:۴۵ و شش ماه دوم ۰۸:۳۰ تا ۱۶:۱۵

شماره تماس: ۶۶۷۲۶۶۱۳

سردر باغ ملی

بعد از خیابان سی تیر کمی که به سمت شرق حرکت کنید سردر باغ ملی یا سردر میدان مشق را می‌بینید. 

دروازه‌ای بزرگ که زمانی ورودی سربازان برای رفتن به میدان مشق و تمرین نظامی بوده است. این دروازه بزرگ و زیبا درست در وسط وزارت امور خارجه و موزه ارتباطات قرار دارد. 

موزه ارتباطات

این موزه که با نام موزه پست هم شناخته می‌شود مجموعه‌ای نفیس از ابزارهایی را در خود قرار داده است که روزگاری در ایران برای ارتباط و پست استفاده می‌شد. از وسایلی که چاپارها استفاده می‌کردند تا بسته‌های پستی را برسانند گرفته تا ماهواره‌هایی که وظیفه ارتباط را بر عهده داشتند. از کبوترهای نامه‌بر گرفته تا اولین تلفن‌ها، همه در این موزه قرار گرفته‌اند. 

زمان بازدید: همه روزه به جز پنج شنبه ها و جمعه ها و ایام تعطیل رسمی

ساعات بازدید: ۰۸:۰۰ تا ۱۶:۰۰

شماره تماس: ۶۶۷۰۹۱۳۲ – ۶۶۷۰۰۵۰۳

پارک شهر

از میدان حسن آباد به سمت جنوب که حرکت کنید به اولین پارک ساخته شده در تهران یعنی پارک شهر می‌رسید. این پارک در سال ۱۳۲۹ بر روی زمین‌های بایر محله سنگلج ساخته شد و درون آن مجموعه‌های مختلفی وجود دارد که شاید دیدن تمام آن‌ها خودش ساعت‌ها وقت بخواهد.

بیشتر بخوانید: زیر و بم بازار بزرگ تهران ؛ قلب تپنده‌ای که همچنان با قوت می‌زند

از دیگر مناطق دیدنی اطراف این میدان می‌توان به موزه فناوری، موزه هنر اسلامی و موزه مقدم اشاره کرد.

عکاسخانه خادم هم در نزدیکی این میدان قرار داشت؛ عکاسی که روزگاری در دربار رضاشاه رفت‌و‌آمد داشت و یکی از اولین عکاسخانه‌‌هایی بود که از خانم‌ها هم عکس می‌گرفت.

آیا شما تا به حال به این میدان رفته‌اید؟ چه چیزی در مورد معماری این میدان بیشتر از همه نظر شما را به خودش جلب کرد؟ حتما از تجربیات خودتان درباره این میدان برای ما بگویید.

اگر قصد دارید به تهران یا هر شهر دیگری سفر کنید می‌توانید برای اجاره اقامتگاه به صورت آنلاین به وب سایت پینورست سر بزنید. انواع مختلف اقامتگاه با کیفیت خوب و قیمت مناسب در این سایت برای شما گلجین شده است.

محمد عمرانی

من محمدم. عاشق عکاسی و کسی که می‌نویسه چون دوست داره یاد بگیره. برای من نوشتن مثل یک کلاس می‌مونه که چیزای جدیدی یاد میگیرم ازش. بر خلاف اینکه آدم کم‌حرفی هستم، نوشتن برام خیلی راحت‌تره البته نه درباره خودم