مسجد حکیم اصفهان ؛ چشم‌نواز یا ناامیدکننده؟

اصفهان به داشتن معماری زیبای ایرانی، مساجد و مناره‌های منحصربه‌فرد، عمارت‌های بی‌نظیر و پل‌های تاریخی معروف است. امروز در پینورست قصد داریم تا بررسی هرچند کوتاه ولی مفیدی روی مسجد حکیم اصفهان داشته باشیم و نظر منتقدان این مسجد که آن را در مقایسه با سایر مساجد اصفهان ناامیدکننده می‌دانند به چالش بکشیم. نظر نهایی دراین‌باره به عهده شماست؛ چشم‌نواز یا ناامیدکننده؟

مسجد حکیم ؛ یک معرفی کوتاه

شما فکر می‌کنید چه چیزی اصفهان را به نصف جهان تبدیل کرده است؟ از زمانی که سرزمین ایران محل زندگی و حکومت اقوام مختلف بوده همیشه اصفهان یکی از مهم‌ترین شهرها بوده و همه پادشاهان توجه ویژه‌ای به آن داشته‌اند. اگر بخواهیم نگاهی به زمان شکل‌گیری شهر اصفهان داشته باشیم باید چندین پله به عقب برگردیم تا به زمان حکومت تهمورث، پادشاه سلسله پیشدادیان برسیم. وجود آثار تاریخی به‌جامانده از قرن‌های گذشته باعث شد تا اصفهان در سال 2006 به‌عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام انتخاب شود.

همه ما اصفهان را با نقش‌جهان و زاینده‌رود و سی‌وسه‌پل معروفش می‌شناسیم و برنامه سفرمان را طوری تنظیم می‌کنیم که حتما به این جاها سر بزنیم. شاید باور نکنید ولی استان اصفهان 22 هزار جاذبه تاریخی و فرهنگی دارد که بیشترشان در شهر اصفهان قرار دارند! اگر اهل قدم زدن باشید و صبر و حوصله را چاشنی کار کنید وقتی از کوچه‌پس‌کوچه‌های محله‌های قدیمی اصفهان عبور می‌کنید باید انتظار دیدن هر چیزی را داشته باشید! 

مسجد حکیم که با نام مسجد جورجیر هم شناخته می‌شود در انتهای بازار رنگرزها در محله قدیمی و معروف اصفهان یعنی باب الدشت قرار گرفته و یکی از مساجد ساخته شده در دوره صفویه است که هم ماجرای ساخت آن و هم معماری ویژه‌ای که در ساخت این مسجد به کار گرفته شده همگی جالب‌توجه و شنیدنی هستند. زمانی که صفویان به حکومت رسیدند به خاطر عشق خاصی که به اهل‌بیت داشتند مذهب تشیع را به‌عنوان مذهب رسمی کشور انتخاب کردند. این سرآغازی بود برای ساخت مساجد مختلف که یکی از خاص‌ترین‌های آن‌ها مسجد حکیم اصفهان است.

بیشتر بخوانید: سیر تا پیاز بازار اصفهان ؛ بگردید، بخرید و بریانی بخورید

مسجد حکیم اصفهان در دوره سلطنت شاه‌عباس دوم ساخته شد. بانی ساخت این مسجد تاریخی که از نوع مساجد چهار ایوانی است حکیم محمد داوود معروف به تقرب خان، پزشک شاه‌عباس دوم و شاه صفی و همسرش یعنی زینب بیگم بودند؛ به همین خاطر به این مسجد تاریخی مسجد حکیم گفته می‌شود. نکته جالب درباره مسجد حکیم اصفهان عدم وجود مناره و گنبد برجسته و بزرگ در این مسجد است که از این نظر با مسجد سید اصفهان که در دوره قاجار ساخته شده مشابه است. اگر کلی‌نگر باشیم قطعا زیبایی مسجد حکیم به پای نمونه‌هایی مثل مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد امام یا همان مسجد شاه قدیم نمی‌رسد؛ ولی با کمی نگاه ریزبینانه خواهیم فهمید که تمام آجرکاری‌ها، کاشی‌کاری‌ها، گره کشی‌ها و در کل معماری این مسجد واقعا زیبا و قابل‌تحسین است!

تاریخچه مسجد حکیم اصفهان

بنای اولیه مسجد حکیم اصفهان به زمان حکومت آل‌بویه برمی‌گردد! تا پیش از ساخت مسجد حکیم بین سال‌های 1067 تا 1073 در این محل مسجد دیگری به نام مسجد جامع دیلمی جورجیر یا مسجد صاحب اسماعیل بن عباد وجود داشت که تاریخ ساخت آن به قرن چهارم هجری برمی‌گشت.

همان‌طور که گفتیم بانی ساخت مسجد یعنی حکیم محمد داوود پزشک شاهان صفوی همچون شاه‌عباس دوم و شاه صفی بود. به دلایلی که نمی‌دانیم چه بوده حکیم داوود مورد بی مهری دربار و شاه قرار می‌گیرد و ترجیح می‌دهد به هندوستان مهاجرت کند. او در هندوستان و در دربار شاه این کشور یعنی اورنگ زیپ خدمت کرد و به خاطر مهارت بالایی که داشت لقب تقرب خان به او داده شد. حکیم محمد بخشی از ثروت بسیار زیادی که به دست آورده بود را به اقوام نزدیکش در ایران داد تا مسجدی به نام او بسازند.

معماری بنای مسجد داستان‌های زیادی برای گفتن دارد

مسجد حکیم بعد از ساخته‌شدن دو بار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است که آخرین بار در دهه‌های اخیر توسط سازمان میراث فرهنگی انجام شد. بر اساس نوشته‌های حک‌شده روی کتیبه‌های تاریخی موجود در مسجد، افرادی مثل محمدعلی بن استاد علی بیک اصفهانی، میرزا محمد کاشی‌پز، محمدرضا امامی و محمدباقر شیرازی از معماران و کتیبه‌نگاران مسجد بوده‌اند.

این مسجد تاریخی با نقشه‌ای نامنتظم، حدود 8 هزار مترمربع وسعت دارد و مثل بسیاری از بناهای دوره صفویه از آجر ساخته شده است. مسجد حکیم یک مسجد چهار ایوانی است و هریک از ایوان‌های آن به شیوهای هنرمندانه و چشمنواز تزئین شده‌اند. از ویژگی‌های خاص این بنا می‌توانیم به این اشاره کنیم که در آن خبری از گنبد برجسته و مناره نیست!

راهرو ایوان‌های مسجد با گره‌های معقلی ساده و کاشی فیروزه‌ای، سوسن‌ها، شمسه‌ها، ترنج‌ها و… تزئین شده است و درعین‌حال کف هریک از ایوان‌ها نیز تزئینات خاصی مثل آجرهای چهارگوش شطرنجی دارد. ایوان جنوبی مسجد حکیم ازلحاظ تزئینات بکار رفته از بقیه ایوان‌ها یک سر و گردن بالاتر است.

مسجد حکیم اصفهان 3 سردر دارد که هریک از آن‌ها به شیوه‌ای منحصربه‌فرد تزئین شده‌اند؛ اما سردر شمالی و شرقی مهم‌تر هستند. در سردر شمالی مسجد حکیم تزئیناتی مثل کاشی‌کاری، مقرنس‌کاری، شاپرکها، شمسهها و اسامی پیامبر اسلام به همراه چهارده معصوم به چشم میخورند.

سردر شرقی مسجد به شکل پنج‌ضلعی، از دو سکو در دو طرف، کتیبه‌ای با اشعار فارسی، آجرها و بندکشی‌های بسیار زیبا در کنار شمسههای رنگارنگ و مقرنس‌کاری تشکیل شده است. همه این فاکتورها که گفتیم دست‌به‌دست هم داده‌اند تا ترکیب زیبایی برای این بخش از مسجد ایجاد کنند. روی کاشی‌های بالای سردر شرقی و شمالی مسجد حکیم اسم شاه‌عباس دوم و تاریخ شروع و اتمام ساخت مسجد یعنی سالهای 1067 و 1073 ثبت شده است.

حوض‌خانه‌ای به ابعاد 8.8 در 7.7 متر در ضلع شمال شرقی مسجد قرار گرفته که یکی دیگر از دیدنی‌های مسجد حکیم محسوب می‌شود. اطراف حوض‌خانه با طاق‌نماهای زیبا تزئین شده است. وسط حوض‌خانه حوض کوچکی همراه با فواره قرار دارد که زیبایی‌های این بخش از مسجد را دوچندان کرده است.

بیشتر بخوانید: کویر ورزنه ؛ هیجان‌انگیزترین کویر ایران

مسجد حکیم دارای سه محراب است که زیباترین آن‌ها زیر گنبد مسجد قرار گرفته است و به‌نوعی محراب اصلی مسجد هم محسوب می‌شود. از تزئینات این محراب می‌توانیم به مقرنس‌کاری‌های زیبا و آیات قرآن اشاره کنیم. محراب دوم در شبستان شرقی و محراب سوم در شبستان غربی مسجد قرار دارد و هریک از آنها نیز به زیبایی تزئین شدهاند.

دو ساعت آفتابی بزرگ که یکی در زاویه شمال غربی و دیگری در بالای ایوان شمال غربی نصب شده از ویژگی‌های شاخص و دیدنی‌های مسجد حکیم هستند. در بازدید از مسجد حتما به موقعیت قرارگیری این ساعتها توجه کنید.

مسیر دسترسی و اطلاعات بازدید

خوشبختانه مسیر دسترسی به مسجد حکیم اصفهان نسبتا ساده است و قرار نیست در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر خودتان را گم کنید! کلا مسجد حکیم، راسته‌های مختلف بازار اصفهان که در اطراف آن قرار دارند بعلاوه میدان نقش‌جهان و سایر دیدنی‌های اطراف در یکی از قدیمی‌ترین محله‌های اصفهان قرار گرفته‌اند.

برای رفتن به مسجد حکیم اصفهان باید خودتان را به خیابان حکیم برسانید. بعد از پارکینگ حکیم و نرسیده به خیابان عبدالرزاق به کوچه مسجد حکیم خواهید رسید. درست سر این کوچه مرکز خدمات حوزه علمیه قرار گرفته است. اگر با خودروی شخصی قصد بازدید از مسجد حکیم را دارید می‌توانید خودرو را در پارکینگ عمومی انتهای همین کوچه پارک کنید؛ چون احتمالا در خیابان حکیم و کوچه‌های اطراف جای پارک پیدا نخواهید کرد.

روی نقشه ببینید!

درهای مسجد از ساعت 4:00 تا 6:30 صبح و 11:00 تا 2:30 به روی بازدیدکنندگان باز هستند. برای بازدید کامل از مسجد حکیم اصفهان به دو تا سه ساعت زمان احتیاج خواهید داشت.

اکر هم برای سفر خودتان به اصفهان به دنبال بهترین نرخ اجاره روزانه آپارتمان در این شهر می‌گردید، به وب سایت پینورست سر بزنید تا بتوانید بهترین اقامتگاه‌های اصفهان را یک‌جا ببینید و اقامتگاه مورد نظر خودتان را پیدا کنید.

دیدنی‌های اطراف مسجد حکیم

سردر مسجد جامع جورجیر

سردر جورجیر در شمال غربی مسجد حکیم اصفهان، یکی از تاریخی‌ترین سردرهای کشورمان است. نشانه‌های این سردر زیبای آجری در مرداد 1335 از لابه‌لای دیواره‌های گلی نمایان شدند. سردر مسجد جورجیر از ارزشمندترین بناهای تاریخی اصفهان محسوب می‌شود؛ چراکه متعلق به دوره پادشاهی آل‌بویه در این شهر است.

میدان نقش‌جهان

میدان نقش جهان باشکوه و بسیار دیدنی در یک کیلومتری جنوب مسجد حکیم اصفهان قرار گرفته است. این میراث جهانی یونسکو که تا پیش از انقلاب به‌عنوان میدان شاه شناخته می‌شد تعداد زیادی از دیدنی‌های جذاب اصفهان مثل عالی‌قاپو، مسجد امام، مسجد شیخ لطف‌الله و سردر قیصریه را گرداگرد خود جمع کرده است.

بازار قیصریه

اگر مسافر اصفهان باشید و نیت خرید کردن را در سر داشته باشید حتما اسم بازار قیصریه به گوشتان خواهد خورد. این بازار بزرگ‌ترین و مجلل‌ترین مرکز خریدوفروش در دوران صفویه بوده است که از طریق سردر تاریخی قیصریه در شمال میدان نقش‌جهان هم می‌توانید به آن دسترسی داشته باشید. بازار قیصریه با راسته‌های مختلفش می‌تواند محل خوبی برای خرید و درعین‌حال لذت بردن از تماشای دیدنی‌های تاریخی باشد.

کاخ چهل‌ستون

کاخ چهل‌ستون یکی دیگر از دیدنی‌های نصف جهان است که تنها 2 کیلومتر تا مسجد حکیم اصفهان فاصله دارد. این کاخ با مساحتی بالغ بر 67 هزار مترمربع از یادگارهای دوران صفویه است که فرایند احداث آن در دوران شاه‌عباس اول شروع و در دوران سلطنت شاه‌عباس دوم به زیباترین شکل ممکن تکمیل شد.

نظر شما در مورد این مسجد تاریخی و جالب چیست؟ به نظر شما این مسجد و معماری آن در مقایسه با سایر آثار معماری اصفهان ناامیدکننده است یا چشم‌نواز؟ آیا تا به حال موفق شده‌اید از این مسجد دیدن کنید؟

اگر توانسته‌اید این مسجد را ببینید، برای ما از تجربه خودتان در بخش نظرات همین مطلب بنویسید.

محمدرضا قاسم شیرازی

دانشجوی ژنتیک دانشگاه اصفهان - عاشق روانشناسی و نویسندگی
من خستگی ناپذیرم؛ خستگی ناپذیر از سفر کردن، دیدن چیزهای جدید و نوشتن