عمارت کوشک فخرالدوله ؛ یادگار ماندگار شاهزاده قاجار

تهران ساختمان‌های زیبا و دیدنی کم ندارد؛ تنها کافی است سری به خیابان بهارستان بزنید تا یکی از ساختمان‌های خاص و قدیمی تهران به نام عمارت کوشک فخرالدوله را ببینید که از دوران قاجار باقی مانده است. این عمارت تاریخی را اشرف‌الملوک فخر‌الدوله، دختر مظفرالدین شاه، ساخته و در مرکز شهر تهران به یادگار گذاشته است.

با ما در ادامه این مطلب از مجله گردشگری پینورست همراه باشید تا به‌طور مفصل درباره این بنای تاریخی صحبت کنیم.

عمارت کوشک فخرالدوله چگونه ساخته شد؟

اشرف‌الملوک ملقب به فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه و سرورالسلطنه بود. او زنی باهوش و نیکوکار بود که در تاریخ دوران قاجار و پهلوی اول نقش تاثیرگذاری داشت. وقتی فخرالدوله ۱۴ سال داشت به عقد محسن خان امین‌الملک درآمد. پدر محسن خان، علی امین‌الدوله از رجال سیاسی مشهور دوران قاجار و صدراعظم ایران بود. او برای محکم کردن روابطش با دربار از پسرش خواست تا همسر خود را طلاق داده و با فخرالدوله ازدواج کند. 

از کارهای جالب او راه‌اندازی اولین موسسه تاکسی‌رانی در تهران بود. زمانی که سلطنت قاجار از هم پاشید، فخرالدوله واسط بین رضا‌شاه و ایل قاجار بود. او کسی بود که ایل قاجار را آرام نگه داشت تا از خونریزی بیشتر جلوگیری شود. مشهور است که رضاشاه درباره او گفته: «قاجاریه یک مرد و نیم داشت، مردش فخرالدوله و نیم مردش آقا‌ محمد‌ خان بود».

یکی از کارهای خیر اشرف‌الملوک به سرپرستی گرفتن کودکان یتیم بود؛ گفته می‌شود او تا پایان عمر سرپرستی ۲۸ بچه را برعهده گرفت.

بیشتر بخوانید: بوستان باغ ایرانی کجاست – هنر معماران ایرانی در باغ سه‌ونیم هکتاری

امین‌الدوله بسیار ثروتمند بود. او در سفرهای خارجی ناصرالدین شاه همراه قبله عالم بود و به همین دلیل پارک‌های انگلیسی را از نزدیک دیده بود. پس در گوشه شمال شرقی حصار جدید تهران که همان خیابان بهارستان امروزی است، پارک امین‌الدوله را بنا کرد. عمارت کوشک فخرالدواله هم که در آن زمان محل زندگی آنها بود در همین‌ نزدیکی قرار دارد؛ در خیابانی به نام مسجد فخرآباد مسجدی که از همین خانواده به‌جامانده و مسجد فخرالدوله نام دارد را هم می‌توانید ببینید.

معماری عمارت کوشک فخرالدوله

عمارت کوشک فخرالدوله هم مثل باقی کوشک‌ها در دل باغ کوچکی با حوض و فواره‌هایی به شکل باغ‌های ایرانی قرار دارد. اگر فواره‌ها روشن باشند و هوا هم یاری کند و خیلی گرم یا سرد نباشد، نشستن روی نیمکت‌های نزدیک حوض و نگاه کردن به نمای آجری عمارت لذت خاصی دارد. 

به‌طور کل بناهای کوشک معماری برون‌گرا دارند و در محور اصلی باغ در فاصله مرکز تا انتهای باغ قرار می‌گیرند. این موضوع هم به دلیل ویژگی‌های ساختاری باغ‌های ایرانی است و هم باعث می‌شود چشم‌انداز عمارت کوشک طوری باشد که موقع ورود به باغ در دیدرس قرار بگیرد و به زیبایی خودنمایی کند. 

معماری عمارت کوشک فخرالدوله تا حد زیادی شبیه به بناهای هم‌دوره‌اش مثل کوشک احمدشاهی در مجموعه کاخ نیاوران و کوشک قوام‌السلطنه در موزه آبگینه است. این بنا به سبک نئوکلاسیک ساخته شده و در ساخت آن از معماری اروپایی هم الهام گرفته شده است.

بیشتر بخوانید: باغ موزه قصر ؛ ماجرای قصر قجری از کاخ تا زندان و موزه

در قسمت شمالی عمارت کوشک پلکانی وجود دارد که ساختمان حول آن ساخته شده است. خود ساختمان هم دو طبقه دارد که در نیم‌طبقه دوم آن یک تالار وجود دارد. اینجا تا مدت‌ها متروک بود و گاهی به‌عنوان انبار استفاده می‌شد. اما در سال ۱۳۸۷ این بنا بازسازی شد و امروزه کاربری آن تغییر کرده و به‌عنوان خانه مداحان استفاده می‌شود.

البته با وجود تمام زیبایی‌های این بنا گفته می‌شود در زمان بمباران‌های دوران جنگ به این بنای تاریخی آسیب‌های جدی وارد شده. به‌علاوه به شیوه مرمت بنا هم اشکالاتی وارد است و در زمان مرمت هم بنا آسیب‌هایی دیده است.

چطور به عمارت کوشک فخرالدوله برویم؟

از آنجایی که عمارت کوشک در حال حاضر خانه مداحان است بازدید از داخل آن نیاز به هماهنگی‌های خاصی دارد. اما بازدید از بیرون بنا برای عموم آزاد و رایگان است.

راه‌های زیادی هم برای رسیدن به بهارستان و عمارت کوشک دارید. هم می‌توانید با تاکسی خودتان را به میدان بهارستان برسانید و هم از اتوبوس استفاده کنید. اما اگر قبلا به این محله از تهران سر زده باشید از ترافیک زیاد آن باخبر هستید. پس شاید بد نباشد مترو را امتحان کنید. از ایستگاه دروازه شمیران که در تقاطع خط 2 و 4 مترو تهران قرار دارد فاصله چندانی با عمارت نیست. 

آدرس عمارت کوشک فخرالدوله: تهران، دروازه شمیران، خیابان مصطفی خمینی، خیابان فخر آباد، جنب مسجد فخر آباد

اگر زمانی به تهران سفر کردید حتما از این خانه تاریخی هم دیدن کنید. این را هم فراموش نکنید که می‌توانید برای اجاره روزانه خانه در تهران به سایت پینورست سر بزنید.

مکانی که روزگاری اولین پارک شهر بود

همان‌طور که گفتیم در جایی که امروز عمارت کوشک قرار دارد، زمانی پارک بزرگی به نام امین‌الدوله وجود داشت. پارک امین‌الدوله البته مثل پارک‌های امروزی جایی نبود که عموم مردم برای تفریح به آنجا بروند، بلکه باغی خصوصی بود که امین‌الدوله در آنجا از مهمان‌های خاص و رجال سیاسی پذیرایی می‌کرد. اما از آنجایی که مانند پارک‌های اروپایی ساخته شده بود به نام پارک مشهور شد و البته اولین پارک تهران بود. 

از زیبایی‌های این پارک همین‌قدر بدانید که دوست علی خان معیرالممالک در توصیف آن نوشته است: «علی خان امین‌الدوله در محل فخرآباد کنونی، پارک بسیار وسیع و مصفایی احداث کرد. در یک قسمت آن دریاچه‌ای ساخته بود که چند فواره داشت و مرغابی‌ها در آن شنا می‌کردند. چند قایق بسیار خوب در آن همیشه برای تفرج آماده بود و گلخانه‌، آلاچیق، حوض و گل‌کاری‌های زیبا نیز شکوه باغ را تکمیل می‌کرد».

بیشتر بخوانید: راهنمای بازدید از موزه کاخ نیاوران ؛ آخرین خانه خاندان پهلوی

حتی گفته می‌شود گیاه یاس امین‌الدوله را امین‌الدوله از فرنگ به ایران آورد و برای اولین بار در این پارک کاشت و از آنجا این گیاه به نام یاس امین‌الدوله یا پیچ امین‌الدوله شناخته می‌شود. حالا دیگر از این پارک چیزی جز یک سردر تاریخی باقی نمانده است. طبق نقشه‌های قدیمی تهران قدمت این سردر تاریخی به سال ۱۳۰۹ قمری برمی‌گردد. اکنون این سردر دیدنی توسط شهرداری تهران مرمت شده و در کنار عمارت کوشک در فهرست میراث ملی کشور به ثبت رسیده است. 

مسجد تاریخی فخرالدوله

یکی دیگر از بناهای تاریخی محله که درست در مجاورت عمارت کوشک قرار دارد مسجد فخرالدوله یا فخرآباد است. حاج میرزا علی خان امین‌الدوله در سال ۱۳۲۴ کار ساخت این مسجد را آغاز کرد و چهار سال بعد فخرالدوله آن را به اتمام رساند. این بنا یک گنبد بزرگ دارد که با کاشی‌کاری‌های آبی در وسط آن خودنمایی می‌کند. همچنین در چهارگوشه آن چهار نیم ستون آجری وجود دارد که در بالای هرکدام یک گنبد کوچک دیده می‌شود.

معمار مسجد فخرالدوله یکی از بزرگ‌ترین معمارهای آن زمان یعنی نیکلای مارکوف است. اگر مارکوف را نمی‌شناسید بد نیست بدانید ساختمان دبیرستان البرز، زندان قصر، کلیسای مریم مقدس، مدرسه جدید دارالفنون و عمارت مشیرالدوله تنها تعدادی از آثار او در شهر تهران هستند.

بیشتر بخوانید: کاخ شهوند ؛ زمرد مجموعه سعد‌آباد

عمارت کوشک فخرالدوله در کنار سردر تاریخی پارک امین‌الدوله و مسجد فخرالدوله در یکی از محله‌های قدیمی منطقه ۱۲ تهران که به قلب تاریخی پایتخت مشهور است، قرار دارد. این بنا بخشی از هویت تاریخی شهر تهران را تشکیل می‌دهد؛ هرچند بازدید از داخل بنا برای عموم آزاد نیست اما با سر زدن به این بنا و گشت‌و‌گذار در محله دروازه شمیران می‌توانید یک روز را دور از تهران شلوغ و مدرن و در دل بافت‌های تاریخی این شهر سپری کنید و روی دیگری از پایتخت را ببینید. اگر از این مسجد دیدن کرده‌اید حتما نظرتان را برای ما بنویسید. 

اگر تصمیم دارید که زمانی به تهران سفر کنید می‌‌توانید برای اجاره آنلاین اقامتگاه به سایت پینورست سر بزنید. رزرو انواع مختلف اقامتگاه از کلبه جنگلی و خانه روستایی تا رزرو ویلا لاکچری ساحلی در پینورست ممکن است.

پرستو جابری

من پرستو جابری‌ام. چند سالیه که تولید محتوا رو به شکل حرفه‌ای دنبال می‌کنم. از یادگیری لذت می‌برم و دوست دارم هر چیزی رو که یاد می‌گیرم با بقیه قسمت کنم. به ایجاد هر ایده ناب و ساخت هر چیز جدیدی علاقمندم. به نظرم نوشتن یکی از بهترین روش‌ها برای ساخت جهانیه که زندگی در آن راحت‌تر و دسترسی به اطلاعات در آن آسان‌تر است.