موزه مردم شناسی مشهد ؛ تاریخ‌گردی در حمام

ساختمان موزه مردم شناسی مشهد حمامی است که در دوران صفوی ساخته شد. این حمام متعلق به شخصی به نام مهدیقلی بیگ بود و بعد از یک دوره طولانی بازسازی در سال ۱۳۸۵ به‌عنوان موزه کارش را شروع کرد. اما خیلی از مسافران از وجود موزه باخبر نبودند و مدت‌ها طول کشید تا موزه مردم شناسی در فهرست جاهای دیدنی مشهد قرار بگیرد.

امروز مسافرانی که به مشهد می‌آیند، در کنار رفتن به حرم امام رضا و ییلاقات اطراف مشهد به مکان‌های تاریخی و موزه‌های این شهر هم سری بزنند.

اگر به تاریخ و موزه‌گردی علاقه دارید با این مطلب پینورست همراه شوید.

موزه مردم شناسی مشهد کجاست؟

موزه مردم شناسی یا حمام مهدی قلی بیگ در خیابان اندرزگو مشهد و در اندرزگو ۱۳ قرار دارد. این حمام ابتدای بازار بزرگ و دقیقا کنار مسجد شاه قرار دارد. از حرم امام رضا و از صحن غدیر هم می‌شود یک راست به طرف موزه مردم شناسی رفت.

منبع: گوگل‌مپ GS Kim

بیشتر بخوانید: خانه توکلی مشهد ؛ قرار نبود متروک بماند

نزدیکی این موزه به حرم باعث می‌شود که بیش‌تر آدم‌ها قبل و یا بعد از زیارت به دیدن آن بروند.

در موزه مردم شناسی مشهد یا حمام مهدی قلی بیگ چه می‌بینید؟

یکی از اولین ویژگی‌های موزه که نظرتان را جلب می‌کند نقاشی‌ها و تزئینات سقف آن است. با این‌که این نقاشی‌ها در جاهایی از ساختمان موزه از بین رفته‌اند، اما تزئینات باقی‌مانده جالب هستند و می‌شود مدت زیادی هر نقاشی را با جزئیات تماشا کرد. ساختمان اصلی حمام از جنس آهک و ساروج بود اما در طول مرمت از مواد دیگری استفاده شد که باعث افزایش استحکام بنا می‌شدند.

آراستگی در کنار استحمام

این‌که فکر می‌کنیم آدم‌ها در گذشته به‌خاطر کمبود و یا حتی نبود بعضی امکانات به اندازه امروزی‌ها به خودشان نمی‌رسیدند، تصور چندان درستی نیست. به‌خصوص اگر درباره آدم‌های پولدار و یا درباری‌ها حرف بزنیم حتی به این نتیجه می‌رسیم که آن‌ها زمان بیش‌تری را صرف رسیدگی به خودشان می‌کردند. وقتی وارد موزه مردم‌شناسی شوید، غیر از بخش‌های مختلف حمام تاریخی مهدی قلی بیگ می‌توانید در هر بخش از موزه اشیای قدیمی مختلفی ببینید که به شکلی به حمام مربوط هستند.

منبع: گوگل‌مپ GS Kim

بیشتر بخوانید: مشهد کجا بریم؟ ۱۰ پیشنهاد جذاب برای کشف مجدد مشهد

مثلا در یک قسمت موزه انواع وسایلی که در گذشته برای آراستگی بیش‌تر مورد استفاده آدم‌ها قرار می‌گرفت، گذاشته شده. شانه‌ای از چوب آبنوس، عطردان سنگی، انواع آینه با قاب‌های چوبی تزئین‌شده، حنا بند که با استفاده از آن حنا را روی انگشت می‌گذاشتند، جعبه‌های چوبی برای گذاشتن وسایل و آینه در آن که هر کدام تزئینات مخصوص و ظریفی دارند.

بقچه‌های رختی که به حمام می‌آمدند

احتمالا هر کسی که به حمام مهدی قلی بیگ می‌آمد، کلی بند و بساط با خودش می‌آورد. اول از همه رخت‌هایش را در بقچه‌ای می‌گذاشت و بعد آینه، حنا، کتیرا، روناس، سدر، شانه و عطردان و… کنارش می‌گذاشت. تازه تعداد رخت‌ها هم کم نبود و احتمالا آدم‌های ثروتمند یکی از استخدام می‌کردند که این بند و بساط را روی دوش بگذارد و به همراه ببرد.

منبع: گوگل‌مپ GS Kim

اصولا برای آدم‌هایی که به این حمام رفت‌وآمد می‌کردند، حمام رفتن یک موضوع ساده و پیش‌پا افتاده نبود. آن‌ها برای حمام رفتن برنامه‌ای مخصوص و آداب و رسومی ویژه داشتند و برایشان مهم بود که همه آن آداب را به دقت رعایت کرده و مو به مو انجام دهند.

یک استکان چای از طرف حمام‌باشی

وقتی حمام رفتن تبدیل به یک برنامه ویژه می‌شود و گاهی نیمی از روز آدم را به خود اختصاص می‌دهد، حتما لازم است که بساطی برای رفع گرسنگی و تشنگی هم در حمام فراهم شود. سماورهای بزرگ زغالی از جنس برنج و مس برای چنین وقت‌هایی مهیا شده‌اند. احتمالا در فاصله‌ای که آدم‌ها روی سرشان سدر و کتیرا و روی دست‌هایشان حنا می‌گذاشتند، بدشان نمی‌آمد یک استکان چای بخورند و اگر اهل قلیان باشند، سفارش بدهند تا برایشان قلیانی چاق کنند.

منبع: گوگل‌مپ Eh San

برای امروزی‌ها که حمام‌شان اغلب در کوتاه‌ترین و سریع‌ترین زمان ممکن و در بین برنامه‌های فشرده روزانه‌شان اتفاق می‌افتد، تصور چنین استحمامی هم بعید و هم جالب است. انگار کیفیت حمام رفتن در گذشته از جهاتی حتی بالاتر از استحمام در عصر حاضر است.

مهدی قلی بیک که بود و چه کرد؟

همان‌طور که گفتیم ساختمان موزه مردم‌شناسی مشهد متعلق به مهدی قلی بیگ بود. او از امرای خراسان بود و بعدها حمام و قنات آن را وقف کرد. مهدی قلی بیک در نبردهای مختلفی کنار شاه عباس جنگید. به خاطر همین به او فرمانده تفنگچیان خراسان هم می‌گفتند. او از جمله سفیرانی بود که از طرف شاه عباس به کشورهای مختلف سفر کرد. سفر به روسیه تزاری و امپراتوری روم از جمله این سفرهاست. او به روسیه رفت تا خبر لشکرکشی‌های شاه عباس را به تزار روس بدهد. به جز این، او به عنوان نماینده شاه عباس برای مذاکره با دولت عثمانی انتخاب شد. در مجموع می‌توان گفت که مهدی قلی بیک کارنامه سیاسی پرباری در دوران زندگی خود داشت و شخصیت مهمی در دوران صفویه بود.

بیشتر بخوانید: دره آل مشهد ؛ اینجا آل به شما حمله می‌کند؟‌

منبع: گوگل‌مپ Eh San

از مهدی قلی بیک سه وقف‌نامه ثبت شده که اولی وقف یک باغ سبزی کاری در قزوین، دومی وقف درآمد مزرعه جاغرق مشهد و سومی وقف حمام مهدی قلی بیک در محله سرسنگ مشهد و دکان‌های متصل به آن، به همراه یک باغ در کرج، یک رشته قنات معروف به قنات مسجد و شش دانگ مزرعه در تبادکان و درزاب است.

قدم به قدم در حمام عمومی مهدی قلی بیک

در موزه مردم‌شناسی مشهد هنوز بخش‌های مختلف یک حمام حفظ شده است. پس می‌توانید با بازدید از این موزه با قسمت‌های مختلف یک حمام تاریخی آشنا شوید. معمولا در گذشته حمام عمومی با بخشی به نام سربینه یا رختکن شروع می‌شد. آدم‌ها بعد از استحمام هم در سربینه می‌نشستند تا کامل خشک شوند و یا اگر مایلند فنجانی چای بخورند یا قلیانی بکشند. این قسمت از حمام نسبت به گرم‌خانه دمای کم‌تری داشت. کاهش دما در این قسمت باعث می‌شد که ناگهان از هوای داغ حمام وارد کوچه و خیابان نشده و ترک نخورید. کسی را هم جلوی ورودی حمام عمومی می‌نشاندند تا حساب و کتاب‌ها را انجام بدهد. اگر برایتان سؤال است که چرتکه‌هایی که در موزه گذاشته‌اند، چه ربطی به حمام دارد، حالا باید ربطش را پیدا کرده باشید.

منبع: گوگل‌مپ GS Kim

بعد از گذشتن از سربینه آدم‌ها می‌توانستند به بخش دیگری وارد شوند که حوض‌های آب حمام در آن قرار داشت. اما مهم‌ترین بخش حمام گرم‌خانه بود. جایی که آدم‌ها در آن مشغول شست‌وشوی خود بودند. در این قسمت فضاهایی اختصاصی‌تر وجود دارد که هر کسی می‌توانست در آن بنشیند و خودش را بشوید. سقف بیش‌تر گرم‌خانه‌ها از نورگیرهای شیشه‌ای بود. استفاده از شیشه در سقف گرم‌خانه به گرم‌تر شدن این بخش از حمام کمک می‌کرد. لوله‌های سفالی که امروز در موزه مردم‌شناسی هم می‌توانید آن‌ها را ببینید، آب گرم را به بخش‌های دیگر حمام منتقل می‌کردند و باعث می‌شدند که دمای حمام به طور کلی گرم باشد.  

آب انبار هم فضایی شبیه حوض یا چاله است که در آب را از قنات می‌کشیدند و در آن انبار می‌کردند. آبی که به این قسمت از حمام می‌آمد وارد گرمخانه می‌شد و با استفاده از مشعل یا کوره داغ می‌شد. در چنین شرایطی آدم‌هایی وجود داشتند که وظیفه‌شان گرم نگه داشتن آب بود. شاید بشود گفت این آدم‌ها کلیدی‌ترین نقش را در فعال بودن گرمابه‌ها برعهده داشتند.

حمام مهدی قلی بیگ؛ شبکه اجتماعی دوران صفویه

یکی از موضوعاتی که در حمام‌های عمومی اهمیت داشت، کنار هم قرار گرفتن آدم‌ها و معاشرت‌شان با هم بود. درست است که آدم‌ها به حمام می‌رفتند تا نظافت را رعایت کرده باشند، اما همین که آن‌ها در مکانی عمومی قرار می‌گرفتند، حتی به ناچار گپی می‌زدند و با دیگران ارتباط برقرار می‌کردند. خیلی از موضوعات روز در حمام‌های عمومی نقل می‌شد و دهان به دهان می‌گشت.

بیشتر بخوانید: معرفی محله‌های مشهد ؛ راهنمایی برای غیرمشهدی‌ها

منبع: گوگل‌مپ Arash D

آدم‌ها از احوال هم باخبر می‌شدند و خبرهای تازه را به هم می‌رساندند. شاید بشود گفت که موزه مردم شناسی مشهد در گذشته یکی از شبکه‌های اجتماعی آدم‌ها بود که در آن تا جایی که امکان داشت حرف می‌زدند و اخبار را ردوبدل می‌کردند.

اطلاعات موزه مردم شناسی مشهد

شماره تماس:‌ ۰۵۱۳۲۲۳۲۰۰۴

ساعت بازدید: ۸ صبح تا ۱۲:۳۰ ظهر

بعد از موزه کجا بریم؟

بعد از بازدید از موزه مردم شناسی می‌توانید به بازار سرشور بروید. این بازار قدیمی در خیابان شهید اندرزگو و در کوچه سرشور قرار دارد. بازار سرشور برای خیلی از مشهدی‌ها بازار معروفی است. اجناسی که در این بازار عرضه می‌شوند، اغلب شامل همان کالاهایی هستند که مسافران قصد خریدشان را دارند.

بیشتر بخوانید:‌ بازار سرشور مشهد ؛‌ ارزان‌ترین و دیدنی‌ترین بازار مشهد

پس اگر وارد این بازار شوید، دست خالی از آن بیرون نمی‌آیید. از طرفی قیمت‌ها هم در این بازار مناسب است و خیلی از مشهدی‌ها هم بعد از زیارت اگر گذرشان به خیابان خسروی (خیابان اندرزگو) بخورد سری به این بازار می‌زنند. این بازار که در فهرست آثار ملی هم ثبت شده، حال و هوای یک بازار تاریخی را دارد و بافت قدیمی آن سوژه مناسبی برای تماشا و عکاسی است.

اگر به موزه مردم شناسی مشهد رفته‌اید و نکته جالبی درباره‌اش به ذهن‌تان می‌رسد، برایمان بنویسید. اگر هم مکان جالب دیگری در اطراف این موزه هست که دوست دارید بازدید آن را به بقیه پیشنهاد کنید، اسمش را توی کامنت‌ها بگذارید.

شما می‌توانید با اجاره سوئیت ارزان در هزینه‌های سفرتان به مشهد صرفه‌جویی کنید و با اجاره یک اقامتگاه تمیز و باکیفیت سفر لذت‌بخشی به این شهر داشته باشید. 

نعیمه بخشی

وبسایت

خیال‌باف و قصه‌پرداز