یک چرخ کامل در محله عودلاجان؛ قدیمی و پرسروصدا

وقتی به تهران فکر می‌کنید چه چیزی به ذهنتان خطور می‌کند؟ خیابان‌های شلوغ، دود و آلودگی، ساختمان‌های بلند یا مردمانی همیشه در تلاطم و تکاپو هستند؟ راستش زمانی تهران خیلی بیش از این‌ها بود. آن زمان محله‌های متراکم‌تر بودند، اصلا انگار آدم‌ها هم به یکدیگر نزدیک‌تر بودند. محله عودلاجان نام محله‌ایست از همان روز‌های خوب گذشته.

داستان از کجا شروع شد؟

باید مسیرمان را به مرکز شهر کج کنیم. می‌خواهیم پا جای پای تهرانی‌های قجری بگذاریم. برای این منظور باید وارد حصار ناصری شویم. همانطور که می‌دانید قدیم، شهر‌ها توسط حصار و خندق و غیره از عوامل خارجی محافظت می‌شدند.

تهران تا قبل از ناصرالدین شاه حصار قرصی داشت اما به دلیل رونق گرفتن شهر و مشکلات کمبود جا تصمیم بر این شد که شهر گسترش یافته، حصار را هم گسترش دهند.

تهران دوازده دروازه داشت به شرح زیر:

• دروازه دولت: دروازه بخش شمال شهر که صاف به ارگ سلطنتی راهی می‌شد.
• دروازه شمیران: دروازه بخش شمال‌شرق تهران و در حوالی باغ نگارستان.
• دروازه دوشان‌تپه: یکی از دروازه‌های شرقی که شخص شاه آن را برای رسیدن به باغ‌های دوشان‌تپه مورد استفاده قرار می‌داد.
• دروازه دولاب: دروازه اصلی شرق شهر که به اراضی کشاورزی و باغ‌ها راهی می‌شد و ورودی محصولات کشاورزی بود.
• دروازه خراسان:  واقع در جنوب‌شرق تهران و منتهی به خراسان و مشهد بود.
• دروازه شاه‌عبدالعظیم:  ورودی شاهراه جنوب باز میشد و مسیر اصفهان.
• دروازه غار: از دروازه‌های غربی که جهت ورود به بازار و کاروانسراها مورد استفاده قرار می‌گرفت.
• دروازه خانی‌آباد: یکی از سه دروازه جنوب شهر که راه رسیدن به ده خانی‌آباد بود و  مشرف به یخچال‌های تهران.
• دروازه گمرک: یکی دیگر از سه دروازه غربی شهر که عبور کاروان‌های تجاری و دریافت حق گمرکی بر سر آن کنترل می‌شد.
• دروازه قزوین:  واقع در غرب و راهی به قزوین.
• دروازه باغ‌شاه:  مسیر اصلی به باغ شاه و محل گذر شاهان قاجار و هیأت‌های خارجی به خارج از شهر.
• دروازه یوسف‌آباد:  یوسف‌‌آباد یا بهجت‌آباد مسیر سرکشی شاه از اراضی بهجت‌آباد بود.

 بیشتر بخوانید: دروازه های ایران ؛ از دروازه قرآن شیراز تا دروازه هزار ساله یزد

این دوازده دروازه که امروز تنها نامشان باقی مانده ورودی‌های شهر و هرچه در میانشان بود را تهران یا بهتر است بگوییم، «طهران» می‌نامیدند.

عودلاجان متعلق به کجای تاریخ است؟

ببینید این تقسیماتی که از آن نام بردیم آغازگر عهد ناصری تهران بودند، یعنی زمانی که محله عودلاجان شروع به رونق گرفت و به آنچه بعد‌ها از آن یاد شد، شهرت یافت. در آن زمان، این محله سه کیلومتر مربع مساحت و در حدود ده هزار دستگاه منزل و سی هزار نفر جمعیت داشت.

پیش از نهضت مشروطه، جمعیت کلیمیان اجازه سکونت در دیگر محله‌ها را نداشتند و به دستور مجتهد وقت در این محله ساکن شدند تا پس از آن عودلاجان به عنوان یك محله غیرمسلمان نشین شناخته شود. به همین ترتیب هندوهای مقیم تهران هم این محله را به عنوان خانه خود برگزیدند و حتی آتشکده‌ای هم برپا کردند. اینطور که پیداست  محله عودلاجان در ابتدا بازار عطر فروشان و فروشندگان ادویه بوده و پس از سکونت کلیمیان، به محله کلیمی‌ها شهرت یافته است.

اینکه عودلاجان اصلا به چه معناست موضوع بحث‌ها بیشماری بوده‌است اما آنچه به نظر ما خیلی درست‌تر آمد به این شکل است. در واقع این کلمه شکل عربی شده‌ی اودلاجان است  که به «آو» و «دلاجان» تقسیم می‌شود که معنی آب در آجیده شده یا آب پخش شده می‌‌دهد. در نتیجه عودلاجان به معنی محل پخش یا تقسیم آب است که در واقعیت هم چنین بوده.

در سال 1261 هجری قمری نهر و قناتی که از کوه‌های اطراف به طرف شهر جاری شد از بالای باغ نگارستان می‌گذشت و پس از گذر از دروازه شمیران و سرچشمه، در ابتدای عودلاجان به تمام شهر تقسیم می‌شد.

این محله به سبب شیب شمالی جنوبی بر اماکن جنوبی تسلط داشت و آب نواحی جنوبی از این منطقه تامین می‌شد. عودلاجان آن زمان محله‌ای اعیان نشین بوده و باغ‌های سرسبزی در آن جای داشته است. اگر به نام بخش‌های قدیمی این محله توجه کنید احتمالاً متوجه این موضوع خواهید شد:

محله عربها – محله شاه غلامان – محله حیات شاهی محله مروی – محله باغ علیجان – محله یهودیها- محله سرچشمه محله سرسخت – محله سادات – گذر سرپولک

رونق این محله تا اواسط دهه 1340 شمسی ادامه یافت اما بعد به دلایل متعددی از جمله گسترش شهر، کم کم رنگ و روی خود را از دست داد. امروز البته این محله مورد ترمیم قرار گرفته و یکی از بزرگ‌ترین بازار‌های صنایع دستی تهران در آن واقع شده است.

بیشتر بخوانید: راهنمای جامع شهر تهران ؛ شهر کافه‌ها و موزه‌ها و پارک‌ها

در عودلاجان، کجاها رو بریم ببینیم؟

مناره پامنار با کاشی‌های فیروزه‌ای

این مناره متعلق به مسجدی بوده که در قرن سیزدهم هجری قمری ساخته شده و بعدا به خاطر احداث خیابان و توسعه محله، منهدم شده است. مناره شکل آجری است که با کاشی‌های فیروزه‌ای و با حاشیه‌های متوازی تزئین شده.

مدرسه مروی

این بنا منسوب است به بانی آن، فخرالدوله، که حاکم مرو بوده و به همین خاطر مدرسه فخریه هم خوانده می‌شود و از بناهای معتبر قرن سیزدهم هجری قمری است و شامل جلوخان و سردر بزرگی‌ست. در ضلع شمالی این مدرسه ایوان زیبائی هم قرار گرفته که بیشتر مورد استفاده جلسات درس و مباحثه طلاب بوده است؛ در بالای ایوان عباراتی به خط نستعلیق نوشته شده است و همچنین در طرفین این ایوان دو لوح کاشی به ابعاد نسبتا بزرگ دیده می‌شود که روی آن قصیده‌ای به زبان عربی نوشته شده‌است.

مسجد میرزا محمود؛ یک بنای سن و سال‌دار

از بناهای قدیمی عودلاحان است. این مسجد دارای شبستانی در شمال حیاط مرکزیست و در جنوب حیاط، گنبد اصلی و ایوان وسیعی به چشم می‌خورد.

مسجد نظام الدوله

یکی دیگر از مساجد قدیمی و مهم این محله است که در شمال غربی آن واقع شده و دارای شبستان بزرگی  در حیاط اصلی‌ست.

مدرسه رضائیه

این بنا را در خیابان سیروس خواهید یافت که البته بخش زیادی از آن در سال‌های پس از انقلاب تخریب شد. با این وجود این مدرسه از لحاظ معماری و تزئینات کاشی‌کاری قابل توجه است.

منزل امام جمعه

از بناهای بسیار زیبای نیمه دوم قرن سیزدهم هجری قمری و محل سکونت امام جمعه تهران بوده است . این منزل دارای گچ‌بری‌ها و تزئینات داخلی‌ست و اتاق‌ها و تالارهای متعددی دارد. درهای نفیس این اتاق‌ها و راهروهای آن نمونه‌ای از ظرافت در هنر‌های ایرانی و تجاری‌ست.

مدرسه سپهسالار قدیم

این مدرسه متعلق به نیمه دوم قرن سیزدهم هجری قمری‌ست. این مدرسه که توسط میرزا محمد خان سپهسالار ساخته شده، شامل صحن وسیع و مشجر و جلوخان و سردر بلندی‌ست و دو مناره کاشی‌کاری شده هم در آن یافت می‌شود.

اطراف آن حجره‌های دو اشکوبه با ستون‌های سنگی زیبا و یک شبستان بزرگ است. کتیبه‌ای هم به خط نستعلیق بر روی کاشی‌کاری لاجوردی سردر آن نقش بسته است .

در نهایت از جمع ۹ سقاخانه که در محله عدلاجان خواهید یافت، پنج‌تای آن مربوط به قبل از قرن چهاردهم و سه سقاخانه در ربع اول و یک سقاخانه در نیمه اول قرن چهاردهم احداث گردیده است. بعضی این بناهای قدیمی مورد نوسازی قرار گرفته و منهدم نشده‌اند.

از کجا خودمون رو برسونیم؟

ورودی اصلی شما به این محله، خیابان 15 خرداد است که از طریق اتوبوس‌های خط واحد و ایستگاه مترو ۱۵ خرداد در دسترس می‌باشد. پس از یک پیاده روی کوتاه مدت از معابر بازار بزرگ تهران، به ورودی بازار عودلاجان می‌رسید. ایستگاه مترو بهارستان هم برای ورود به بازار انتخاب بعضا کم دردسرتری است چون که تنها بعد از یک ربع پیاده روی، مسیر بازار را پیش‌روی خود خواهید دید. ضمناً تاکسی‌هایی هم برای رساندن به بازار، بر سر مترو بهارستان قرار گرفته‌اند.

 آدرس بازار عودلاجان: استان تهران، تهران، منطقه ۱۲، خیابان پانزده خرداد، بازار عودلاجان.

کِی هستین شما؟

ساعت کار بازار عودلاجان به شکلی تنظیم شده‌است که شما با خیال راحت بتوانید از این بازار صنایع دستی ایران بازدید کنید و خریدهای خود را هم در کنارش انجام دهید.

این بازار هفت روز هفته از ساعت 10 صبح فعالیت خود را شروع می‌کند و تا 5 عصر مغازه‌ها باز هستند.

پنجشنبه‌ها بازار عودلاجان تا ساعت 2 بعد از ظهر فعالیت دارد و خرید و فروش در آن میسر است. 

در نهایت لازم است بگوییم این بازار با تاریخچه‌ی غنی خود، قطبی‌ست برای افرادی که به دنیا و حال و هوای تهران قدیم و همچنین به صنایع دستی علاقه دارند. هرچند قدمت تاریخ عودلاجان به قرن‌های گذشته باز می‌گردد اما به تازگی و مجدداً جای خود را میان اقشار  مختلف جامعه باز کرده است.

بیشتر بخوانید: داستان اقامت در یکی از بهترین آپارتمان های مبله تهران

 یه کار باحال در محله عودلاجان

اگر شما هم دوست دارید در بخشی از تاریخچه‌ی این بازار کهن شریک شوید، دیواری کنار گذاشته شده است تا شما یادگاری هایتان را در قالب تکه‌های سفالی کوچک به دیوار بچسبانید. این عمل برای جلوگیری از نوشتن یادگاری با رنگ و جوهر صورت گرفته است که باید قبول کرد اقدام جالبی‌ست. در سال‌های اخیر اقداماتی برای مرمت و نوسازی بازار صورت گرفته تا بافت قدیمی آن تخریب نشود.

شما به دیدن کدام یک از محله‌های قدیمی تهران رفته‌اید؟ از بناهای قدیمی منطقه ۱۲ دیگر چه جاهایی را دیده‌اید؟ برای ما بنویسید. راستی اگر به محبه‌های اصیل تهران علاقه دارید و می‌خواهید اقامتی در این محله‌ها داشته باشید یک سری به بهترین واحدهای نزدیک بازار ما بزنید. 

بیشتر بخوانید: ۴ آپارتمان مبله نزدیک بازار تهران با دسترسی عالی

امیرمسعود قلی‌زاده