موزه میراث روستایی گیلان؛ خانه‌های واقعی در موزه

وقتی اسم موزه می‌آید ناخودآگاه یاد سالن‌هایی کاشی کاری شده با ویترین‌هایی شیشه‌ای می‌افتیم که فقط باید آن‌ها را از پشت شیشه نگاه کرد. خبری از تعامل و یا لمس فرهنگ و تاریخی که می‌بینیم وجود ندارد. اما امروز قرار است به سراغ موزه‌ای متفاوت برویم. یعنی موزه میراث روستایی گیلان. موزه‌ای خاص که در یک پارک جنگلی احداث شده است. جایی که در آن می‌توانید با فرهنگ و تاریخ تعامل داشته باشید و فقط یک بیننده صرف نباشید. جایی که در آن خلاصه‌ای از تمام گیلان را می‌بینید. 

چرا موزه میراث روستایی گیلان را ساخته‌اند؟

بیایید ماجرا را با داستان ساخت این موزه متفاوت آغاز کنیم. داستان ساخت این موزه پیشینه‌ای تلخ و البته انسانی آگاه را روایت می‌کند. در سال 1369 زلزله‌ای مهیب رودبار و منجیل را در گیلان لرزاند. اتفاقی که باعث شد بسیاری از مردم آسیب ببینند. اما اتفاق دیگری که افتاد تخریب بافت‌های سنتی و به طبع آن تخریب فرهنگ و میراثی بود که برای سال‌ها در این مناطق حفظ شده بود. 

همین مساله باعث شد تا فردی به نام دکتر محمود طالقانی، جامعه شناسی برجسته به فکر حفظ و احیای فرهنگ روستایی بیافتد. او از همان زمان طرحی را در ذهن خود پرورش داد تا یک گیلان مینیاتوری و خلاصه‌ای از فرهنگ روستایی را به نمایش بگذارد.

البته این طرح تا سال 1381 مسکوت ماند و آخرسر از سال 81 تا سال 84 فاز مطالعاتی آن اغاز شد. در نهایت در سال 84 اولین کلنگ در زمین‌های پارک جنگلی سراوان به زمین خورد و موزه میراث روستایی گیلان افتتاح شد.

دکتر طالقانی هدف از ساخت اینجا را “انگ زدایی و پایان دادن به خجالت درباره روستایی بودن” می‌داند. 

موزه میراث روستایی گیلان کجاست؟

همانطور که گفتم این موزه در پارک جنگلی سراوان ساخته شد. پارکی در 18 کیلومتری جاده رشت به تهران که حدود 1500 هکتار مساحت دارد و حدود 260 هکتار آن به این موزه اختصاص داده شده است.

دسترسی مناسب، زیرساخت‌های خوب، امکانات مناسب در اطراف آن و البته توپوگرافی مناسب این پارک جنگلی باعث شد تا سراوان گزینه نهایی برای ساخت گیلان کوچک شود. 

خانه‌هایی که از هم باز می‌شوند و دوباره ساخته می‌شوند!

این موزه اولین اکو موزه در ایران است. در تمام اين‌جا می‌توانید تاریخ، فرهنگ و سنت‌های گیلان را ببینید. روند این موزه به این صورت است که کارشناسان به مناطق مختلف گیلان سفر می‌کنند و بناهای ارزشمند را شناسایی می‌کنند سپس با توافق مالکین این خانه‌ها مستند‌سازی می‌شوند، به اصطلاح واچینی می‌شوند و دوباره در موزه چیده می‌شوند.

یعنی تمام خانه‌ها و ساختمان‌هایی که در این موزه می‌بینید نسخه‌ای بازسازی شده نیستند. بلکه همان خانه و ساختمان واقعی است که از هم باز شده و دوباره چیده شده است.

قدمت خانه‌های این موزه بین 65 تا 180 سال است. اگر به خانه‌ها دقت کنید هر کدام با یک نام خانوادگی صدا می‌شوند. این نام‌ها در واقع نام صاحبین و مالکین اصلی ساختمان بوده است. 

علاوه بر ساختمان‌ها، فرهنگ، سنت‌ها و آیین‌های روستایی نیز به این مرکز منتقل شده و زنده نگه داشته می‌شود. 

اما این توضیح کوتاه حق مطلب را ادا نمی‌کند. بیایید کمی عمیق‌تر شویم و ببینیم اینجا چه خبر است. 

بیشتر بخوانید: این بخش‌های ایران متعلق به جهان است ؛ میراث جهانی یونسکو در ایران

بخش‌های موزه میراث روستایی گیلان

این‌جا قرار است نماینده‌ای از کل گیلان باشد. مهم‌ترین و جالب‌ترین بخش این موزه خانه‌های آن است که به سه بخش شرقی، مرکزی و غربی تقسیم شده است. در کنار این ساختمان‌ها آداب، فرهنگ، پوشاک، غذاها، مراسم و بازی‌های محلی نیز در اینجا زنده نگه داشته می‌شود. 

بیشتر بخوانید: میدان شهرداری رشت؛ حال و هوای اصیل شمالی

معماری روستایی

تقسیم بندی این موزه نه بر اساس مرزهای استانی بلکه بر اساس عوامل اجتماعی، زیست محیطی و فرهنگی بوده.

بخش شرقی شامل جلگه شرق، کوهپایه شرق، کوهستان شرق و ساحل شرق است. بخش غربی هم تقسیم بندی مشابهی دارد. اما بخش مرکزی تنها شامل جلگه مرکزی می‌شود.

در مجموع این 9 حوزه جمعا 28 مجموعه مسکونی از هفت روستای گیلان جمع آوری شده. هر بخش به صورت یک روستای کوچک در آمده است و در کنار مجموعه‌های مسکونی می‌توانید انبار، مشاغل، قهوه‌خانه، مسجد و در مجموع سبک زندگی هر بخش را مشاهده کنید. 

جلگه شرق

این بخش مناطق شرقی سپید رود را شامل می‌شود. در واقع اولین بخشی که از موزه میراث ملی گیلان ساخته شد همینجا بود. در مجموع شش واحد مسکونی به اینجا انتقال یافته که در کنار آن باغ سبزیجات، صیفی، انبار برنج، طویله، تلمبار، مسجد قهوه‌خانه و بازارچه‌ای سنتی نیز ساخته شده است. خانه‌های پرمهر، خوش نشین کچلام، چنچو، منتظری، میرسیار، رفیعی در این بخش قرار دارند. 

جلگه غرب

این بخش شامل منطقه غرب گیلان از شفت تا آستارا است. به اینجا هم شش خانه مسکونی منتقل شده است که هر کدام انبار، طویله، لانه مرغ، چاه آب و باغ‌های مختلفی دارند. جلگه غرب هم شامل خانه‌های محتشم طلب، موسوی، موسی زاده، محمودی، حسنی، حقیقتی می‌باشد. 

جلگه مرکز

بخش‌های مرکزی گیلان در این بخش قرار دارند. خانه‌های صادقی، مرادی، امینی، دانش، خوش نشین بیالوا در اینجا قرار دارند. در کنار آن‌ها قهوه‌خانه، کارگاه آهنگری و حتی یک شالیزار واقعی هم ساخته شده است که در آن برنج کشت می‌شود. این شالیزار در واقع مردابی در میان جنگل بوده که تبدیل به یک شالیزار سنتی شده است. 

کوهستان شرق

مناطق ییلاقی و کوهستانی شرق رودخانه سفید رود در اینجا نشان داده می‌شود. دو خانه محسنیان و محمدنژاد به اینجا انتقال داده شده‌اند. خانه‌هایی با معماری بسته‌تر تا سرمای کوهستان را تحمل کند. 

کوهپایه شرق

سه خانه قدیمی به اینجا منتقل شده‌اند تا نماینده‌ای از مناطق کوهپایه‌ای شرق رودخانه سفید رود باشند. خانه‌های بهزادی، جامع و رستمی با سبک معماری متفاوت خود که در مقابل بادها و باران‌های منطقه‌ای مقاوم‌تر هستند و فضای محبوس‌تری دارند تا گرمای محیط را بیشتر حفظ کنند. 

کوهستان غرب

مناطق کوهستانی غربی گیلان نیز سبک معماری خاص خودشان را داشتند. در اینجا خانه حاجت پور و سازه‌ای به اسم پوری را می‌بینید. سازه‌ای ساخته شده از چادری که از پشم بز بافته شده است و محل نگهداری دام و یا حتی سرپناهی موقت بوده است. خانه‌های این منطقه برای سکونت دائم نبوده است و به صورت فصلی استفاده می‌شده است. 

کوهپایه غرب

شامل سه ساختمان کوچک به نام‌های طربی، لطفی و رحمانی که اگر آن‌ها را ببینید متوجه می‌شوید که محل اسکان موقت بوده‌اند. در مجموع اکثر ساختمان‌های مناطق کوهپایه‌ای و کوهستانی برای فصل‌های خاص استفاده می‌شدند و قرار نبوده که خانه‌ای دائمی و همیشگی باشد. به همین خاطر معماری کوچک‌تر و خلاصه‌تری داشته‌اند تا در مواقع خاص استفاده شود. 

ساحل شرق

یک خانه به اسم خانه موسوی که خانه‌ای دو طبقه است و در سال 1315 در روستای لله رود ساخته شده در اینجا قرار دارد. طبقه همکف برای زندگی روزمره و طبقه اول یا بالاخانه برای پذیرایی از مهمانان و عزیزان بوده است. 

ساحل غرب

خانه آصفی که در سال 1345 در روستای پشته ساخته شده بود به اینجا منتقل شده است. خانه با پنج اتاق و بالاخانه‌ای برای پذیرایی از مهمانان. 

غذاها و خوراکی‌ها

اما علاوه بر دیدن معماری‌ها و خانه‌های قدیمی در موزه میراث ملی گیلان، می‌توانید غذاها و خوراک‌های سنتی هر بخش را نیز مشاهده کنید. در تمام بخش‌ها زنان محلی با لباس‌های سنتی خود در حال پخت و تهیه غذاهای محلی هستند. اولین چیزی که به چشم و البته مشام‌تان می‌خورد نان محلی است. خورش‌ها و خوراک‌های گیلانی نیز که دیگر نیاز به تعریف کردن ندارد. کباب ترش، باقلاقاتق، ترشه‌تره و آش‌های محلی همگی جلوی چشمان خودتان آماده می‌شوند و شما را برای یک ضیافت خوشمزه وسوسه می‌کنند.

بیشتر بخوانید: یادداشتی در مدح مسافرت به منظور خوردن غذای محلی

پوشاک و لوازم محلی

همین‌که به موزه میراث روستایی گیلان وارد شوید دنیای رنگ‌ها را می‌بینید. از مردم محلی تا راهنماها همگی لباس‌هایی محلی و رنگارنگ به تن دارند که هر کدام مخصوص یک خطه از گیلان است. برای زنان لچک، شلیته، شسی و… و برای مردان چوخه، شلار، کلاه و هر لباس محلی گیلانی که فکر کنید پیدا می‌شود. حتی شما هم می‌توانید از این لباس‌ها بخرید یا اجاره کنید تا عکس‌های زیبایی بگیرید و ببینید که اگر در روستا به دنیا می‌آمدید چه ظاهری داشتید. 

در خانه‌ها و کنار آن‌ها نیز ابزار و وسائل سنتی و محلی برای استفاده روزمره اهالی قرار دارد. ابزاری که با آن به دامداری، کشاورزی و یا حتی زندگی روزمره خود مشغول می‌شدند.‌

راستی اگر به گیلان و رشت زیبا سفر کردی برای اقامت خود به سایت پینورست سر بزنید و در آن‌جا انواع اقامتگاه‌ها را در رشت ببینید و بنا به سلیقه خود ویلا در رشت، سوئیت در رشت یا… اقامتگاه دوست‌داشتنی خود را در رشت رزرو کنید.

جشنواره‌ها و مراسم محلی

در این موزه هم جشنواره‌های مختلفی برگزار می‌شود و هم بازی‌ها و مراسم محلی انجام می‌شود تا هیچوقت فراموش نشوند. 

بازی‌هایی مانند کشتی گیله مردی، لافند بازی (طناب بازی) و ورزا جنگ که از بازی‌های محلی گیلان است. مراسم سنتی مانند عروس گوله، یلدا، نوروز خوانی، جشن خرمن و عروس بران نیز در مناسبت‌های مختلف انجام می‌شود. علاوه بر این‌ها جشنواره‌هایی مانند جشنواره چای و کنسرت‌های محلی نیز در زمان‌های مختلفی برگزار می‌شود. 

بازارچه صنایع دستی موزه میراث روستایی

اما دست آخر که در این گیلان کوچک قدم زدید می‌توانید به سراغ بازارچه صنایع دستی آن بروید تا سوغاتی‌ها و حتی ابزار مورد نیاز خود را تهیه کنید. بازارچه‌ای بزرگ و متنوع که پر است از دست‌سازه‌ها و صنایع دستی گیلان. عروسک، سفال، گلیم، بامبو بافی، لباس‌های محلی و بسیاری از صنایع دستی دیگر که همگی در اینجا دور هم جمع شده‌اند.

علاوه بر آن می‌توانید از خوراکی‌ها و محصولات دامی و لبنی مختلف این بازار نیز استفاده کنید. 

بازدید از موزه میراث روستایی گیلان

برای بازدید از این موزه باید به اتوبان رشت به تهران بروید. در کیلومتر هجده این جاده و قبل از رسیدن به پلیس راه، خروجی فومن به سراوان را در سمت راست خود می‌بینید. وارد این خروجی که بشوید کمی جلوتر تابلوی موزه را می‌بینید که به شما خیر مقدم می‌گوید. 

بهتر است برای بازدید از این موزه در بهار یا تابستان اقدام کنید تا از هوای خوب و سرسبزی محیط لذت بیشتری ببرید. بازدید از این مجموعه چیزی بین دو تا چهار ساعت زمان می‌برد که بستگی به خود شما دارد. همچنین ورودی این موزه اگر ایرانی باشید 5 هزار تومان و اگر خارجی باشید صد هزار تومان است. 

یکی از نکاتی که باید به آن توجه کنید آن است که اگر در میان هفته به اینجا بروید فقط به صورت گروهی و توسط راهنمای خود مجموعه اجازه گشت و گذار را دارید. اما جمعه‌ها به صورت آزاد و بدون محدودیت می‌توانید در اینجا قدم بزنید و از محیط لذت ببرید.

آدرس: گیلان، کیلومتر ١٨ آزادراه رشت- قزوین، نرسیده به پلیس راه، جاده‌ سراوان- شفت

تلفن: 01333690971

وبسایت: http://www.gecomuseum.com/fa/default.aspx

ساعات بازدید: نه صبح الی چهار عصر

هزینه ورودی: پنج هزار تومان برای ایرانی‌ها و صد هزار تومان برای خارجی‌ها

به قول دکتر طالقانی این موزه واقعا غریب است. اگر به اینجا بروید گاهی مهمانان خارجی از مهمانان ایرانی بیشتر هستند. این موزه با سبک و روش متفاوتی اداره می‌شود و تلاش‌های بسیاری برای ساخت آن انجام شده است. هنوز هم در حال تکمیل است و متوقف نشده است. دیدن خلاصه‌ای از گیلان زیبا در طی چند ساعت کاری نیست که همیشه و همه جا بتوان انجام داد. این بار که به شمال سفر کردید مسیر خود را برای موزه میراث روستایی گیلان کج کنید. قول می‌دهم که تجربه فوق‌العاده‌ای داشته باشید.

شما هم در سفرتان به شمال این موزه را بین راه دیده‌اید؟ چه‌قدر جذبتان کرده که بهش سر بزنید؟ چه چیزی در این موزه برایتان جالب بوده؟ موزه‌های دیگ گیلان را می‌شناسید؟ برای ما از تجربه گیلان‌گردی خود بنویسید.

محمد عمرانی

من محمدم. عاشق عکاسی و کسی که می‌نویسه چون دوست داره یاد بگیره. برای من نوشتن مثل یک کلاس می‌مونه که چیزای جدیدی یاد میگیرم ازش. بر خلاف اینکه آدم کم‌حرفی هستم، نوشتن برام خیلی راحت‌تره البته نه درباره خودم