شهر کلات نادری ؛ سرزمین دژهای نفوذ ناپذیر

سرزمین گنج‌های نادرشاه، سرزمین دژهای نفوذناپذیر، دژ خدای آفرین، کلات نادری یا کلات، همگی نام شهری مرزی در شمال شرقی خراسان رضوی است. این شهر کلکسیونی از تاریخ ایران و طبیعت بکر است.
این شهر زیبا و تاریخی حدود ۱۵۰ کیلومتر با مشهد فاصله دارد و همانطور که شاید حدس زده باشید پسوند نام خود را از نادرشاه افشار گرفته است. امروز با هم می‌خواهیم به این شهر زیبا سفر کنیم، با تاریخش آشنا شویم و در طبیعت ماندگارش قدم بزنیم.

داستان کلات نادری با نادرشاه و کاخ خورشید

اگر نقشه ایران را باز کنید در شمال شرقی‌ترین نقطه ایران و در مرز ترکمنستان، شهری به نام کلات نادری را پیدا می‌کنید. این شهر با یک جاده کوهستانی به دنیای بیرون متصل است.

این شهر در میان کوه‌های هزار مسجد قرار دارد و موقعیتی استراتژیک داشته است. تاریخ این شهر به دوران پیش از اسلام می‌رسد و حتی می‌توانید نشانه‌هایی از قلعه‌های دوران ساسانی را نیز در اینجا پیدا کنید.

این موقعیت استراتژیک، نفوذ ناپذیری و صد البته آب و هوای خوبی که این شهر دارد باعث شده تا پادشاهان زیادی به آن علاقه‌مند باشند. همین مساله نام دیگر این

شهر، یعنی سرزمین دژهای نفوذ ناپذیر را توضیح می‌دهد. در غیر قابل نفوذ بودن این شهر گفتن این مساله کفایت می‌کند که تیمور لنگ چهارده بار به این شهر حمله کرد اما هر بار شکست خورد و عقب نشست.
اما اگر بگوییم شکوه و اهمیت این شهر از زمانی آغاز شد که نادرشاه افشار به این جا علاقه‌مند شد بیراه نگفته‌ایم.

نادرشاه زمانی روی کار آمد که ایران بسیار آسیب پذیر و ضعیف بود. شورش افغان‌ها از یک سمت و هجوم روسیه و عثمان‌ها از سمت دیگر ایران را در وضعیت خوبی قرار نداده بود. به همین خاطر نادرشاه پس از سرکوب قیام افغان‌ها و پیشروی تا هندوستان نیاز به یک پایگاه و دژ مستحکم در شرق ایران داشت.

همانطور که حدس می‌زنید شهر کلات انتخاب شد. نادرشاه این شهر را نه فقط برای موقعیت نظامی بلکه به خاطر امنیت بالایی که داشت انتخاب کرد. البته او خودش متولد روستای دربند در همین منطقه بود و با موقعیت مکانی این محدوده به خوبی آشنا بود.
او غنائم جنگی خود مانند الماس‌های کوه نور، دریای نور و همچنین تخت طاووس و دیگر گنج‌های خود را در این شهر نگهداری می‌کرد. حتی طبق برخی روایت‌ها نادرشاه می‌خواست تا در کلات نادری خاک شود که البته هیچوقت به هدفش نرسید. به همین منظور اقدام به ساخت بنایی با شکوه به نام کاخ خورشید کرد.

این بنا با استفاده از اسرای هندی ساخته شد و اگر به آن دقت کنید ریشه‌هایی از سبک معماری هندی را نیز می‌بینید. البته خود نادرشاه هیچ‌وقت نتوانست آن را به صورت کامل شده ببیند زیرا قبل از پایان یافتن ساخت این بنا، درگذشت. با این وجود او با خانواده‌اش در همین کاخ زندگی می‌کرد.

بیشتر بخوانید: دیزباد ؛ روستای عجایب و شگفتی ها

کلات نادری کجاست؟ اول به مشهد بیایید

بیایید سفر خود را با این سوال آغاز کنیم که چطور باید به کلات نادری رفت؟
در اولین قدم باید خود را به شهر مشهد برسانید، حالا این کار را می‌توانید با هواپیما، قطار، اتوبوس و یا خودرو شخصی و عمومی انجام دهید.

بعد از رسیدن به مشهد باید به سمت شمال شرقی مشهد و اتوبان شهید چراغی بروید. در این اتوبان جاده‌ای فرعی به نام جاده کلات وجود دارد. جاده‌ای کوهستانی و پر پیچ و خم که باید حدود سه ساعت را در آن طی کنید تا به این شهر برسید.

دیدنی‌های کلات نادری ؛ گردش خود را در شهر باستانی شروع کنید

حالاکه به این شهر رسیدیم ماجراجویی ما آغاز می‌شود. این شهر را شاید بتوان تقاطع تاریخ و طبیعت دانست. به هر طرف که نگاه کنید یا نشانه‌ای از تاریخ می‌بینید و یا نشانه‌ای از طبیعت زیبا و بکر. برای همین بیایید دیدنی‌های این شهر را به روزهای مختلف تقسیم کنیم تا چیزی را از دست ندهیم.

اصلا بیایید با هم یک برنامه سفر بنویسیم. به این صورت دیگر چیزی گم نمی‌شود.

روز اول، دیدنی‌های تاریخی کلات نادری

من ترجیح می‌دهم سفر خودم را با تاریخ آغاز کنم. با این کار ابتدا با ریشه‌ها و گذشته‌های شهر آشنا می‌شویم و شناخت چیزهای دیگر هم ساده‌تر می‌شود. وقتی به شهری می‌رویم که تاریخی قدیمی دارد و به هزاران سال قبل می‌رسد پس دیدنی‌های زیادی هم وجود دارد که آن‌ها را مرور می‌کنیم.

عمارت خورشید

اگر هر چیزی را در کلات نادری از دست دادید، دیدن این عمارت را به هیچ عنوان از دست ندهید. نادرشاه بعد از به سلطنت رسیدن در خراسان و فتح هند در سال ۱۱۲۰ دستور داد تا عمارتی برای سکونت در این شهر ساخته شود.

این عمارت با استفاده از اسرای هندی ساخته شد. چیزی که مشخص است، نادرشاه این عمارت را نه تنها برای زندگی بلکه برای آرامگاه خود و خانواده‌اش هم ساخته بود.  اگر به سالن اصلی این عمارت بروید آیات و احادیثی از زندگی پس از مرگ و قیامت نوشته شده است که این حدس را تقویت می‌کند.

این عمارت تا پایان عمر نادرشاه کامل نشد. هرچند که علاقه نادر به این شهر باعث شد تا در همان کاخ نیمه کاره ساکن بماند.
کاخ خوشید در سه طبقه، دوازده اتاق و به شکل هشت ضلعی ساخته شده است. در میانه کاخ برج‌هایی دو طبقه وجود دارد احتمالا محل زندگی شاه و خانواده بود.

به نظر من بیرون کاخ از درونش زیباتر است. نمایی کنگره‌ای با سبک معماری هندی‌ها و کمی هم مغولی که واقعا دیدنی است. البته مثل بیشتر بناهای تاریخی این کاخ هم از فرسایش و گذر زمان در امان نبوده است و چند متری از ارتفاع خود را از دست داده است.

دربند ارغوان‌شاه

شهر کلات دو ورودی دارد. یکی همان تونلی است که از سمت مشهد به آن وارد می‌شوید. دیگری دره‌ای در سمت غرب شهر است که به زمان افشار می‌رسد.

این دره یک پل آجری با سه خروجی دارد که توسط برج‌های دیده‌بانی کنترل می‌شده. در واقع اگر می‌خواستید به این شهر وارد شوید باید از این دره و پل رد و توسط دیده‌بان‌ها رصد می‌شدید. این دره در سال ۱۳۴۶ به عنوان یک اثر ملی ثبت شده است.

بیشتر بخوانید: ۸ تا از متفاوت‌ترین سوغاتی های مشهد!

کتیبه نادری

سنگ نوشته‌ای متعلق به دوران نادرشاه که در سمت راست همان دروازه ارغوانشاه قرار دارد.

در این کتیبه شعری ۲۵ بیتی در مدح خدا نوشته شده. بیت اول این کتیبه که ۱۵ متر بالاتر از سطح زمین است به فارسی نوشته شده است اما ابیات دیگر به زبان ترکی است. این شعر منسوب به گلبن افشار، شاعر دربار نادرشاه است.

ابتدا حمد خدای احد و فرد قدیم
قادر لم یزل و عالم و دانا و حکیم

اقامتگاه نادر

در غرب روستای خشت، اقامتگاهی برای نادرشاه افشار وجود داشته که امروزه تبدیل به ویرانه شده است. تنها چیزی که از اینجا باقی مانده است بخشی از تالارهای آن است که بر روی دیواره‌های آن حجاری‌های قشنگی نقش بسته است.

مسجد کبود گنبد

مسجدی قدیمی که در زمان سلجوقیان ساخته شده است. نکته جالب درباره این مسجد آن است که در تمام دوران مورد احترام بوده و هر کس به نوبه خود در نوسازی و گسترش آن تلاش کرده است. ابتدا سلجوقیان آن را ساختند سپس نادرشاه آن را گسترش داد و قاجاریان آن را نگهداری و بازسازی کردند.

کاشی‌کاری این مسجد که با نقوش اسلیمی و گل و بوته تزئین شده، واقعا زیباست.

بند نادری

از آنجایی که تمام این شهر نشانه‌هایی از نادرشاه افشار است این بند آجری هم به نام او است اما ساخت بند نادری به قبل از نادرشاه بر‌می‌گردد.

بعضی‌ها آن را منسوب به الغ بیگ، پادشاه ستاره شناس تیموری و برخی دیگر آن را به سلطان سنجر سلجوقی نسبت می‌دهند. بندی ۷۰ متری با آجرهای قرمز و هلالی شکل که با همان گنجایش کمی که دارد، آب ژرف رود را به زمین‌های کشاورزی می‌رساند.

دروازه نفته

در قدیم کلات نادری یک دروازه دیگر هم در شمال خود داشت. این دروازه به سمت ترکمنستان کنونی باز می‌شد که به دروازه نفته مشهور بود. این دروازه قبل از دوران افشار ساخته شده و برج‌هایی در سه طبقه دارد که به خوبی از دروازه محافظت کند. دروازه و برج‌های نگهبانی در دوران افشار یک بار بازسازی شده تا مورد استفاده قرار بگیرد حالا هم این جا یکی از دیدنی‌های شهر کلات است.

راستی اگر به مشهد سفر کردید و می‌خواهید چندروز را بمانید و دیدنی‌های آن را ببینید برای اجاره اقامتگاه خود به سایت پینورست سر بزنید. این‌جا از ویلا لوکس استخردار تا بومگردی برای شما اقامتگاه در نظر گرفته شده مخصوصا در مشهد می‌توانید ویلا یا آپارتمان، سوئیت و هر نوع اقامتگاه دیگری را پیدا کنید.

روز دوم، دیدنی‌های طبیعی کلات نادری

حالا که از تاریخ این شهر فارغ شدیم وقت دیدن طبیعت است. این شهر زیبایی طبیعی‌اش را مدیون موقعیت کوهستانی و دسترسی سختش است که توانسته از ساخت و سازها و تاثیرات دنیای مدرن در امان باشد. در ادامه چند منطقه خوش آب و هوا و زیبا را با هم مرور می‌کنیم.

آبشارهای کلات نادری

از آنجایی که این شهر کوهستانی است آبشارهای مختلفی را می‌توانید پیدا کنید که هر کدام زیباتر از دیگری هستند.
آبشار آبگرم در نزدیکی روستای آبگرم است و ارتفاعی سی متری دارد. در کنار آبشار حتی می‌توانید صخره نوردی هم بکنید و یک تیر و دو نشان بزنید.

آبشار قره سو

این آبشار در جنوب غربی شهر کلات است. این آبشار از روی سنگ‌های سیاهی سرازیز می‌شود که به همین خاطر به آن قره سو (آب سیاه) می‌گویند.

در کنار اینجا هشت آبشار کوچک‌تر نیز هستند که با پل‌های فلزی به یکدیگر متصل شده‌ و دیدنی‌اند. علاوه بر این‌ها منطقه اطراف این آبشار ییلاقی و خنک است که اگر در بهار بروید لذت بیشتری را حس می‌کنید.

آبشار ارتکند

یکی دیگر از آبشارهای زیبای کلات نادری است. مزیت این آبشار نسبت به دو تای قبلی آن است که ییلاق‌ ارتکند هم همینجاست. منطقه‌ای زیبا و بکر که برخی به آن بهشت گمشده می‌گویند.
آبشار چرم، آبشار بابا رمضان و… همگی دیدنی و زیبا هستند. این شما هستید که باید انتخاب کنید کدام را بیشتر دوست دارید.

ییلاق‌ها و جنگل‌های کلات نادری

یکی از زیباترین ییلاق‌های کلات همان ییلاق ارتکند است که بالاتر گفتم. اما اگر به دنبال جای دیگری می‌گردید ییلاق لایین هم واقعا زیباست. این منطقه در شمال شرق کلات قرار دارد که اگر در اردیبهشت به آنجا بروید دشتی از شقایق‌های زیبا را می‌بینید.

آب و هوای کوهستانی و طبیعت زیبای این منطقه واقعا حال شما را خوب می‌کند.
جنگل پسته خواجه نیز یکی دیگر از جاهای خوب برای گشت و گذار و پیک نیک است. در این جنگل‌ درختانی بلند را می‌بینید مه گاهی تا هفت متر هم می‌رسند. اگر خوش‌شانس باشید در این جنگل می‌توانید گورخر ترکمنی را بیینید که برای جفت‌گیری به اینجا می‌آیند و سپس به ترکمنستان بر می‌گردند.

بیشتر بخوانید: آرامگاه خیام ؛ ستاره‌شناسی که شاعر بود

روز سوم، دره‌های کلات نادری

در این شهر دره‌هایی وجود دارد که شما را محو بزرگی خود می‌کنند. وقتی بالای این دره‌ها بایستید و افق باز روبروی خود را ببینید واقعا حس خوبی می‌گیرید.
دره قَله زو را شاید بتوان نمونه کوچک شده دره گرند کانیون در آمریکا دانست. دره‌ای ده کیلومتری که گاهی عرضش صد متر و گاهی ۱۲۰۰ متر است. این دره در برخی نقاط حدود۲۰۰ متر عمق دارد که از روستای دربند آغاز می‌شود و تا روستای قله زو ادامه پیدا می‌کند.

تفنگ دره هم جای زیبایی که حدود ۳۲ آبشار در آن قرار دارد. این دره دسترسی سخت‌تری دارد و باید کمی صعود و صخره‌نوردی را چاشنی کار خود کنید. اما اگر بتوانید این مار را بکنید شاید یکی از قشنگ‌ترین صحنه‌های زندگی خود را خواهید دید.

دره آل مشهد هم از آن جاهای دیدنی است. این دره یک ابشاز دائمی و ۵۵ آبشار فصلی دارد که از کوه‌های هزار مسجد سرچشمه می‌گیرند.

درون این دره یک دره کوچک‌تر به نام دره انجیر قرار دارد که چشمه‌ای زیبا با انبوهی از درختان انجیر منظره خاصی را رقم زده‌اند. این‌ها را کنار غار آل به طول صد متر در این منطقه بگذارید تا متوجه شوید که چرا این دره واقعا دیدنی است.

روز چهارم، روستاهای کلات نادری

علاوه بر خود کلات، روستاهای زیبایی نیز در اطراف این شهر قرار دارد که هر کدام به تنهایی زیبا هستند. روستا گردی در این شهر یکی از کارهایی است که نباید فراموش کنید.

روستای چهچه چناران

یکی از روستاهای مرزی است که صد کیلومتر با کلات فاصله دارد. کوه‌های رنگارنگ این روستا باعث می‌شود بهترین عکس‌های خود را ثبت کنید. همچنین جنگل پسته خواجه در کنار همین روستا است.

روستای سررود

روستای سررود هم از دیدنی‌های دیگر است. در ابتدای ورود به این روستا می‌توانید قلعه گبری‌ها و یا به قول خود مردم منطقه قلعه سوراخه را ببینید.

این قلعه به شکل سوراخ‌هایی در دل کوه ساخته شده است. این منطقه، زمانی پناهگاه زرتشتیان بوده و اگر کمی جلوتر بروید گورستان قدیمی زرتشتیان را نیز پیدا می‌کنید.

روستای خشت

روستای خشت سیزده کیلومتر دورتر از عمارت خورشید است. روستایی زیبا با طبیعتی دوست داشتنی که در کنار آن یک آسباد (آسیای بادی) تاریخی قرار دارد. متاسفانه امروزه از آسباد خشت چیزی به جز تلی از آوار باقی نمانده و شما باید به خاطر زیبایی روستا اینجا را ببینید.
روستای سینی کهنه‌ هم دیدنی و جالب است. امامزاده‌ای در این روستا است که بارگاه آن را یک کویتی اهدا کرده است زیرا از اینجا حاجت گرفته است.

بیشتر بخوانید: باغ گیاهشناسی مشهد ؛ بهترین باغ گیاهشناسی ایران

روز آخر، سوغاتی‌های کلات نادری

دیگر روز آخر رسیده و زمان خرید سوغاتی و یادگاری از این شهر است. در اینجا می‌توانید محصولات مشاورزی خوبی مانند گردو، عسل کنجد و حتی برنج را پیدا کنید که همگی در باغات و زمین‌های کلات کشت می‌شوند. محصولاتی طبیعی و با کیفیت که ارزش خرید را دارند.

اگر به دنبال چیزی ماندگارتر هستید می‌توانید به سراغ صنایع دستی این شهر بروید. چیزهایی مانند پلاس، چرم‌دوزی و ابریشم بافی. یکی دیگر از سوغاتی‌های ماندگار این شهر، لباس‌های محلی است.

پوشش مردم این شهر بسیار شبیه به پوشش اهالی ترکمن است. جنس اغلب این لباس‌های رنگارنگ و شاد از ابریشم است زیرا پروش کرم ابریشم در این شهر رونق دارد. به همین خاطر می‌توانید بهترین لباس‌های محلی را برای سوغاتی از کلات نادری بخرید.

یکی از خاص‌ترین یادگارهای این شهر فتیر مسکه یا همان قتلمه است. نانی کره‌ای که به ثبت ملی هم رسیده و جز آثار ملی ناملموس است. اگر امتحانش نکنید بعدا پشیمان می‌شوید.

بهترین زمان سفر به کلات نادری

واقعا چیزی به نام بهترین زمان سفر وجود ندارد. بهترین زمان، وقتی است که با روحیات و خواسته‌های شما هماهنگ باشد. اما برای اینکه با فصای کلی آشنا بشید و بدانید چه چیزی در انتظار است باید بدانید اینجا شهری کوهستانی است. این یعنی آن‌که زمستان‌هایی بسیار سرد و تابستان‌هایی خنک در انتظار شماست.

یکی از نکاتی که باید بدانید آن است که برخی از دیدنی‌های این شهر در بین صخره‌ها است که دسترسی به آن در پاییز و زمستان کاری خطرناک محسوب می‌شود. بنابراین شاید به صورت عموم بهتر باشد که این شهر را در بهار و تابستان دید تا چیزی را از دست ندهید.

بیشتر بخوانید: مشهد کجا بریم؟ ۱۰ پیشنهاد جذاب برای کشف مجدد مشهد

توصیه‌هایی قبل از سفر به کلات نادری

برخی دیدنی‌ها در این شهر و اطراف آن نیاز به پیاده روی و صعود دارد. بنابراین شاید برخی از دیدنی‌ها مناسب افراد دارای معلولیت نباشد.
بهتر است ابزاری مانند وسائل صعود، عصا، لباس اضافه، حوله، عینک دودی، کرم ضد آفتاب و هرچیزی دیگری که فکر می‌کنید نیاز است را با خود به همراه داشته باشید.

شما به شهری با آیین‌ها و سنت‌های خاص می‌روید. احترام به سنت‌ها و باورهای مردم این شهر کمترین کاری است که می‌توان به عنوان یک گردشگر خوب انجام داد.

برای صرف غذا و خرید مایحتاج می‌توانید از بازارهای محلی خود شهر و روستاهای اطراف استفاده کنید. این کار به چرخه اقتصادی و رونق شهر کمک زیادی می‌کند.
کلات نادری غذاهای خوشمزه‌ای مانند آش کوربا، آش اوماج، آش سمبوسه و گَر ماست را دارد که شاید فقط همینجا بتوانید تجره کنید.

شما چه جاهای دیدنی بکری در خراسان رضوی می‌شناسید؟ نام کلات را شنیده بودید؟ می‌دانستید نام شهری باستانی‌ست؟ قلعه‌های این شهر را دیده‌اید؟ برای ما از سفر و تجربیات خود بنویسید.

محمد عمرانی

من محمدم. عاشق عکاسی و کسی که می‌نویسه چون دوست داره یاد بگیره. برای من نوشتن مثل یک کلاس می‌مونه که چیزای جدیدی یاد میگیرم ازش. بر خلاف اینکه آدم کم‌حرفی هستم، نوشتن برام خیلی راحت‌تره البته نه درباره خودم