مسجد کبود در شهرهای مختلف دنیا

امروز در پینورست قصد داریم تا نگاهی به مساجد کبود سرتاسر دنیا، از تبریز گرفته تا مزار شریف و از استانبول گرفته تا ایروان داشته باشیم و درباره داستان شهرت این بناهای تاریخی و اسم مسجد کبود که برای آن‌ها انتخاب شده صحبت کنیم.

بدون شک یکی از بارزترین نمونه‌های معماری اسلامی مساجد هستند. بر اساس آیات و روایات می‌شود مسجد قبا را نخستین مسجد روی زمین به‌حساب آورد. آنچه از تاریخ به دست ما رسیده ثابت می‌کند که مساجد در ابتدا خیلی ساده بودند و حتی برای پوشش سقف آن‌ها از حصیر استفاده می‌شد! زمانی که اسلام به ایران وارد شد تحول بزرگی در ساخت مساجد اتفاق افتاد و ابتدا گنبد و بعدها مناره به مساجد اضافه شدند.

ساخت مسجد در ایران بعد از نابودی سلسله ساسانیان آغاز شد و به‌مرور تکامل پیدا کرد تا اینکه امروزه شاهد حضور تعداد زیادی از خاص‌ترین مساجد جهان در کشور هستیم.

چرا نام کبود را برا این مساجد انتخاب کرده‌اند؟

در جواب این سوال که چرا این مساجد به مسجد کبود مشهور شده‌اند می‌توانیم تنها با یک نگاه چند ثانیه‌ای به تصویر هرکدام از آن‌ها این موضوع را به‌خوبی درک کنیم. گوشه و کنار مساجد کبود خصوصا نمای بیرونی آن‌ها با کاشی‌های آبی لاجوردی که خیلی منحصربه‌فرد هستند پوشیده شده. فقط هم در همین چهار مسجد معروف با این حجم و گستردگی از این رنگ استفاده شده است!

البته از رنگ آبی فیروزه‌ای هم در نمای این مساجد زیاد استفاده شده؛ اما چیزی که غالب‌تر است رنگ آبی لاجوردی یا همان آبی کبود است.

بیشتر بخوانید: ۱۰ تا از شگفت انگیزترین دیدنی های طبیعی ایران

مسجد کبود در ایروان؛ یادگار ایرانی در ارمنستان

کوچک‌ترین عضو خانواده مسجدهای کبود مسجد کبود یا مسجد جامع ایروان در کشور ارمنستان است. اگر در زمینه معماری خصوصا معماری اسلامی دستی بر آتش داشته باشید حتما می‌دانید که سه نوع عمده مسجد ایوانی، شبستانی و چهارطاقی داریم. مسجد کبود ایروان یکی از خاص‌ترین نمونه‌های مساجد چهار ایوانی است.

مسجد کبود ایروان یادگار ایرانی این روزهای کشور ارمنستان است! حتما می‌پرسید چرا ایرانی؟ ارمنستان در زمان‌های قدیم بخشی از سرزمین‌های تحت تصرف و حکومت پادشاهان ایرانی بود. بعضی از مورخان می‌گویند این مسجد به دستور حاکم ایروان، حسین‌علی خان ایروانی در زمان حکومت نادرشاه افشار ساخته شده است. تاریخ دقیقی از زمان شروع و اتمام ساخت مسجد نداریم؛ ولی این را می‌دانیم که مسجد کبود ایروان حوالی سال‌های 1764 تا 1765 میلادی ساخته شده است. 

بعد از درگیری بین نیروهای ایرانی و روس بین سال‌های 1828 و 1827 ایروان توسط نیروهای روس اشغال شد و این سرآغاز عصر تاریک مسجد کبود ایروان و هفت مسجد دیگر این شهر بود! با روی کار آمدن روس‌های کمونیست این مسجد و سایر مساجد ایروان در نتیجه عقاید دین ستیزانه آن‌ها رونق گذشته خودشان را از دست دادند.

مسجد کبود ایروان در دوره حکومت شوروی به موزه تبدیل شده بود و می‌رفت تا به یک خرابه تبدیل بشود! بعد از فروپاشی شوروی مسجد کبود دوباره زیر ذره‌بین قرار گرفت و بازسازی اساسی روی آن انجام شد تا شکوه گذشته دوباره روی درودیوار این مسجد نقش ببندد. 

شیوه معماری مسجد کبود ایروان صفوی – قاجاری است. این مسجد مفهوم زیبایی در عین سادگی را به‌خوبی به هر بیننده‌ای منتقل می‌کند! این مسجد شاید از نظر بزرگی با هیچ‌ کدام از مساجد کبود دیگر قابل‌ مقایسه نباشد؛ اما همین سادگی گاهی از اوقات چیزها را دل‌نشین‌تر می‌کند! مسجد کبود ایروان 21300 مترمربع وسعت دارد و رنگ آبی فیروزه‌ای و کبود در نقاط مختلف آن خودنمایی می‌کند.

برعکس فضای بیرونی مسجد، بخش داخلی آن هیچ‌ کاشی‌کاری و خطاطی ویژه‌ای ندارد و حتی محراب و منبر هم کاملا ساده و بی‌آلایش هستند. در مسجد کبود ایروان سه محراب وجود دارد! این موضوع ثابت می‌کند که پیروان مذاهب مختلف در این مسجد می‌توانستند به‌صورت کاملا مسالمت‌آمیز و بر اساس آئین خاص خودشان به راز و نیاز بپردازند.

مسجد کبود در تبریز؛ فیروزه جهان اسلام

خوب می‌دانیم که مسجد کبود تبریز معروف به فیروزه جهان اسلام قطعا یکی از خاص‌ترین بناهای تاریخی کشورمان است. مسجد کبود تبریز که در بین محلی‌ها به گوی مچید معروف است یادگار ارزشمند قراقویونلوها است که در یکی از محله‌های قدیمی شهر تبریز جا خوش کرده است!

داستان خلق این اثر هنری بی‌نظیر از قرن نهم هجری یعنی زمان حکومت سلطان جهانشاه پادشاه قراقویونلوها آغاز شد. در آن زمان‌ها تبریز پایتخت حکومت بود و به همین خاطر اهمیت خیلی زیادی چه برای پادشاهان و چه برای مردم کشور داشت. در تاریخ گفته شده است که سلطان جهانشاه به توصیه دخترش، صالحه تصمیم به ساخت یک مجموعه ارزشمند و همه‌ چیز تمام به اسم عمارت مظفریه گرفت. 

عمارت مظفریه پس از سال‌ها تکمیل شد و علاوه بر مسجد کبود که به مسجد جهانشاه معروف بود شامل بخش‌هایی مثل کتابخانه، حمام، کاروانسرا و … هم می‌شد. تاریخ روی کتیبه سردر مسجد سال 845 را نشان می‌دهد؛ اما این تاریخ احتمالا مربوط به زمان اتمام ساخت این بنا است و آغاز ساخت مسجد قطعا پیش‌ از اینها بوده است. 

بیشتر بخوانید: سوغات تبریز ؛ لیست معروف‌ترین و بهترین‌‌‌ها

مسجد کبود تبریز بعد از ساخته شدن تاریخ پر‌فراز‌ونشیبی را پشت سر گذاشته و حتی تا مرز نابودی کامل هم پیش رفته است! در اثر زلزله شدید سال 1185 هجری شمسی آسیب خیلی شدیدی به مسجد وارد شد؛ به‌طوری که گفته می‌شود تنها حدود 20 درصد از بنای مسجد سالم باقی‌ مانده بود!

این مسجد که مردم آن زمان هنوز به ارزش واقعی آن پی نبرده بودند تا حدود دو قرن به شکل خرابه باقی ماند و منتظر دست یاری از طرف مردم بود. سال 1318 و دوران پهلوی اول سرآغازی شد برای شکوه مجدد گوی مچید. بازسازی مسجد کبود تبریز باقدرت تمام و با حمایت مردم و هنرمندان آن دوران آغاز شد. تا سال 1355 بخش عمده بازسازی‌ها به همت استاد محمدرضا معماران به پایان رسید و از آن زمان تا به امروز همچنان روند بازسازی مسجد ادامه دارد!

معماری مسجد کبود تبریز قطعا یکی از جذاب‌ترین نمونه‌های معماری اسلامی است که در ایران و حتی جهان می‌توان دید. نوع به‌کار‌گیری رنگ‌های مختلف و خطوط و طرح‌های هندسی و اسلیمی گوی مچید را به یک مسجد بی‌همتا در زمینه معماری تبدیل کرده‌ است.

سبک معماری مسجد از نوع آذری است و از نظر خصوصیات معماری و تزئیناتی که گوشه‌و‌کنار مسجد را پوشانده‌، می‌شود مسجد کبود تبریز را با مسجد گوهرشاد مشهد مقایسه کرد!

مسجد کبود در استانبول؛ یادگار سلطان احمد

استانبول ترکیه که در زمان حکومت عثمانی پایتخت این کشور محسوب می‌شد بی‌تردید یکی از زیباترین شهرهای این کشور و حتی اروپا است و نشانه‌های معماری اسلامی هم در خیابان‌های آن به چشم میخورند! در بین این‌ همه دیدنی شهر استانبول نام مسجد سلطان احمد معروف به مسجد آبی یا همان مسجد کبود استانبول یکی از معروف‌ترین‌ها است. 

بعد از مرگ سلطان محمد سوم، حکومت عثمانی به پسر 13 ساله او یعنی سلطان احمد سپرده شد. سلطان احمد از آنجا که کم سن و سال بود و نمی‌توانست مثل اجدادش کشورگشایی کند پیش چشم مردم بزرگی و جلالش را از دست داده بود. ساخت مسجد سلطان احمد بهانه‌ای بود برای اینکه او بتواند به‌ قول‌ معروف آبرویی برای خودش دست‌وپا کند!

معمار معروف سلطان احمد یعنی سده فار محمد آقا، ماموریت داشت تا از هیچ تلاشی برای ساخت زیباترین و بهترین مسجد جهان دریغ نکند. حاصل تلاش او و هزاران نفر کارگر آن زمان مسجدی است که امروزه به‌عنوان یکی از زیباترین مساجد دنیا شناخته می‌شود.

ساخت مسجد از سال 1609 آغاز شد و تقریبا ده سال بعد به پایان رسید. بعد از مرگ سلطان احمد پیکر او در همین مسجد دفن شد و نامش روی مسجد گذاشته شد. 

بیشتر بخوانید: ۲۰ قلعه برای طرفداران جنگ‌های باستانی – زیباترین قلعه‌های ایران و کشورهای همسایه

مهم نیست گردشگران استانبول مسلمان باشند یا غیرمسلمان؛ بلند شدن صدای اذان از مناره‌های سر‌به‌فلک‌کشیده مسجد کبود استانبول هر کسی را به وجد می‌آورد. این یادگار سلطان احمد جلوه بی‌نظیری از معماری ناب اسلامی را پیش چشم مسلمان و غیرمسلمان به نمایش می‌گذارد!

مثل سایر مساجد کبود در مسجد سلطان احمد هم از نقاشی‌، کاشی و سرامیک‌های آبی لاجوردی به وفور استفاده شده است. البته به خاطر تغییراتی که در نمای داخلی مسجد و طراحی آن ایجاد شده دیگر خبری از آن حجم زیاد رنگ آبی که قبلا شاهد بودیم نیست!

حکایت تعداد مناره‌هایی که برای مسجد در نظر گرفته شده در نوع خودش جالب است. مسجد سلطان احمد شش مناره دارد و از این نظر در زمان ساخت شباهت زیادی به مسجدالحرام داشت. عده‌ای از سلطان احمد انتقاد کردند و ادعا کردند که او از مسجدالحرام تقلید کرده است. وقتی خبر به گوش سلطان احمد رسید تصمیم گرفت یک مناره به شش مناره قبلی مسجدالحرام اضافه کند تا سروصدای منتقدان را بخواباند!

مسجد کبود در مزار شریف؛ قبل تپنده ولایت بلخ

شنیدن اسم افغانستان اکثر ما را یاد جنگ، کشتار، خونریزی و ناامنی می‌اندازد؛ اما همه قضیه به اینجا ختم نمی‌شود! اگر نگاهی به روی دیگر سکه بیندازیم می‌بینیم که در افغانستان آثار تاریخی بسیار ارزشمندی وجود دارند که بعد از چندین دهه ناامنی هنوز هم پابرجا هستند و زیبایی‌هایشان را به رخ می‌کشند.

مسجد علی ابن ابی‌طالب معروف به مسجد کبود مزار شریف چهارمین عضو از خانواده مساجد کبود است که در مزار شریف، مرکز ولایت بلخ افغانستان قرار گرفته است. طبق معمول سایر مسجدهای کبود که تا اینجا اشاره کردیم در مسجد کبود مزار شریف هم رنگ آبی لاجوردی به‌کار رفته در دیوارها و کاشی‌های صحن و ضریح از منحصربه‌فردترین خصوصیات این بنای ارزشمند تاریخی است.

با وجود اینکه اکثریت شیعیان معتقدند که مقبره حضرت علی در شهر نجف عراق قرار دارد اما در بعضی از روایت‌های قدیمی گفته‌ شده که پیکر حضرت علی به‌صورت پنهانی از نجف خارج و به بلخ منتقل شده است.

بیشتر بخوانید: این بخش‌های ایران متعلق به جهان است ؛ میراث جهانی یونسکو در ایران

مردم محلی باور دارند که برای حفظ پیکر حضرت علی از بی‌حرمتی دشمنان، به دستور امام صادق و توسط ابومسلم خراسانی پیکر این امام به اینجا آورده شده و در محلی که این روزها همان مسجد علی بن ابی‌طالب مزار شریف است دفن شده است!

روی سنگ‌ قبر موجود در این مسجد زیبا عبارت «هذا مزار شریف علی ابن ابی‌طالب» حک شده و همین نوشته روی سنگ‌ قبر سرآغازی بود برای شکل‌گیری شهر مزار شریف که امروزه می‌شناسیم! بیت معروف «گویند که مرتضی علی در نجف است   *   در بلخ بیا ببین چه بیت الشرف است» از عبدالرحمن جامی در مسجد کبود مزار شریف نقش بسته است.

بنای اولیه این مسجد بعد از ساخت در حوالی سال 617 قمری به دست چنگیز خان مغول تخریب شد؛ اما بعدها در سال 885 هجری شخصی به اسم سلطان حسین بایقرا تصمیم به بازسازی این مسجد و تبدیل آن به بنای باشکوهی که امروز می‌بینیم گرفت.

این بود لیست پینورست از مسجد کبود در شهرهای مختلف جهان. شما تا به حال از مسجد کبود شهر تبریز دیدن کرده‌اید؟ چه چیزی در معماری و تزئینات این مسجد بیشتر از همه نظر شما را به خودش جلب کرد؟ مسجد کبود در شهرهای دیگر را دیده‌اید؟ حتما نظر و تجربه خودتان را برای ما بنویسید.

اگر تصمیم دارید که یک آخر هفته متفاوت داشته باشید ما به شما پیشنهاد می‌دهیم که به اجاره ویلا استخردار و وقت گذراندن با دوستانتان فکر کنید. در ضمن می‌توانید برای اجاره انواع ویلا استخردار در اطراف شهر و ییلاق به سایت پینورست سر بزنید و با خیال راحت از بین ویلاهای گلچین شده انتخاب کنید.

محمدرضا قاسم شیرازی

دانشجوی ژنتیک دانشگاه اصفهان - عاشق روانشناسی و نویسندگی
من خستگی ناپذیرم؛ خستگی ناپذیر از سفر کردن، دیدن چیزهای جدید و نوشتن