جنگل های هیرکانی در ایران کجا هستند؟

اگر از ارتفاع خیلی زیاد به ایران نگاه کنید، جنگل های هیرکانی را مثل نوار سبزی می‌بینید که در شمال کشور کشیده شده‌اند. اهمیت جنگل‌های هیرکانی در محیط زیست و اکوسیستم جهانی به اندازه‌ای است که در سال ۱۳۹۸ به ثبت جهانی رسید و حفظ حیات گونه‌های گیاهی و جانوری آن می‌تواند بر کل حیات کره زمین تأثیر بگذارد.

شاید فکر کنید که تابه‌حال به جنگل‌های هیرکانی سفر نکرده‌اید. احتمالا دلیلش این است که محدوده دقیق این جنگل‌ها را نمی‌دانید. وگرنه بعید است برای یک بار هم که شده، پای‌تان به این جنگل‌ها نرسیده باشد. در این مطلب تمام آن‌چه که باید درباره جنگل‌های هیرکانی بدانید را مرور می‌کنیم و به معرفی تعدادی از مناطق مختلف جنگلی که بخشی از جنگل‌ های هیرکانی هستند، می‌پردازیم.

اگر دلتان اجاره کلبه جنگلی در این مناطق سرسبز خواست می‌توانید با پینورست همراه باشید تا بهترین کلبه‌ها را اجاره کنید.

اهمیت جنگل‌ های هیرکانی، گونه‌های گیاهی که هیچ جای دنیا نیستند

جنگل‌ها را به ریه‌های کره زمین تشبیه می‌کنند. چون تنفس را برای این سیاره آسان‌تر می‌کنند. جنگل‌ها با داشتن انبوهی از درخت‌ها و گونه‌های مختلف گیاهی مقدار زیادی اکسیژن آزاد می‌کنند. به همین دلیل وقتی به جنگلی سفر می‌کنیم، دل‌مان می‌خواهد بیش‌تر از حد معمول نفس عمیق بکشیم.

هوای تازه و خنک جنگل حال هر مسافری را خوب می‌کند. به جز این‌ها بودن در جنگل به آدم احساس نزدیک شدن به طبیعت را می‌دهد. شاید به این دلیل که جنگل پر از درخت‌های بلند  است و حضور این همه درخت با شاخه‌های قطور و در هم تنیده هر تماشاگری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

درست مثل احساسی که موقع طوفانی شدن دریا و غرش موج‌هایش به آدم دست می‌دهد. جنگل‌ های هیرکانی هم با آن وسعت قابل توجه‌شان این احساس را در آدم تقویت می‌کنند. انگار دست‌هایی هستند که می‌خواهند در آغوش‌مان بگیرند.

اگر بدانید بعضی از گونه‌های گیاهی و جانوری که در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند در هیچ جای دیگر دنیا وجود ندارند، بیش‌تر متوجه اهمیت این منطقه مهم در ایران و جهان خواهید شد. شاید حتی تصمیم بگیرید که در سفرهای آینده به جنگل‌ های هیرکانی با نگاهی متفاوت آن‌ها را تماشا کنید.

محدوده جنگل‌های هیرکانی

جنگل‌های هیرکانی به‌طور کلی حدود ۵۵ هزار کیلومتر وسعت دارند. هر چند در سال‌های گذشته مساحت آن‌ها در بعضی نقاط کم شده است. این جنگل‌ها در قسمت جنوبی دریای خزر هستند و از پارک ملی هیرکان در کشور آذربایجان شروع می‌شوند و تا قسمت‌هایی از استان خراسان شمالی امتداد دارند.

مطالعاتی که بر روی این جنگل‌ها صورت گرفته، نشان می‌دهد که عمر این جنگل‌ها به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال می‌رسد. به همین دلیل این جنگل‌ها نه فقط میراث طبیعی ایران هستند که نقش مهمی در منابع طبیعی جهان دارند و به همین دلیل لقب موزه طبیعی به آن داده‌اند.

حدود ۱۰ درصد از مساحت جنگل‌های هیرکانی در ایران شامل مناطق حفاظت شده است. مثلا پارک جنگلی گلستان یکی از این مناطق است. منطقه حفاظت‌ شده جهان‌نما، لیسار، سیاه‌کشیم، پناهگاه حیات وحش دودانگه و چهاردانگه، میانکاله، پناهگاه حیات وحش دشت‌ ناز و جنگل فندقلو بعضی از این نقاط حفاظت شده هستند که احتمالا تابه‌حال اسم‌شان را شنیده‌اید.

بخش‌های غیرحفاظت شده جنگل‌ های هیرکانی هم شامل مناطق طبیعی و جنگل‌هایی است که در ادامه با بعضی از آن‌ها آشنا می‌شویم.

بیشتر بخوانید: دره ارگت دودانگه ؛ کوه‌نوردی و سنگ‌نوردی در منطقه محافظت‌‌شده

جنگل ابر در شاهرود

جنگل ابر یکی از معروف‌ترین جنگل‌های ایرانی است و جزئی از جنگل‌ های هیرکانی است ترکیب ابر و مه و جنگل باعث شهرت و محبوبیت این جنگل شده است.

این جنگل در مرز بین استان سمنان و استان گلستان قرار دارد. طبیعت‌گردها معمولا در فصل خاصی از سال به جنگل ابر سفر می‌کنند تا بتوانند شاهد جریان زیبای ابرها در ارتفاعات این جنگل باشند.

چون در بعضی از ماه‌های سال مه و ابر در این منطقه کم می‌شود و یا به‌طور کلی از بین می‌رود. معمولا بهار و پاییز زمان مناسب‌تری برای سفر به این جنگل است. فاصله تهران تا جنگل ابر بیش از چهارصد و پنجاه کیلومتر است.

بنابراین برای رفتن به این جنگل باید زمان‌بندی دقیق و برنامه مشخصی داشته باشید. علاوه بر این می‌توانید در کنار تماشای جنگل ابر، از بقیه دیدنی‌هایی که در اطراف این منطقه وجود دارند هم دیدن کنید.

دو آبشار به نام‌های آبشار آلوچال و آبشار شرشر، چند چشمه مثل چشمه شاه‌پسند و چشمه ترش و قلعه‌ای به نام قلعه ماران بعضی از این جاذبه‌های دیدنی هستند. البته روستایی که باید از طریق آن به جنگل بروید هم روستای سرسبز و خوش آب‌وهوایی است و خیلی از مسافران قبل از رفتن به جنگل در این روستا نفسی تازه می‌کنند و برای رفتن به جنگل مجهز می‌شوند.

بیشتر بخوانید: شاهرود؛ سرسبز میان استانی کویری

جنگل الیمستان در آمل

جنگل الیمستان هم قسمتی از جنگل‌ های هیرکانی است که در شهر آمل و نزدیک به روستای الیمستان قرار دارد.

از تهران تا ابتدای جنگل الیمستان حدود ۱۵۵ کیلومتر و چیزی حدود سه ساعت فاصله است. مسیری که در این جنگل طی می‌کنید، چندان سخت و دشوار نیست.

گاهی وقت‌ها به دلیل بارش باران، مسیر پیمایش طبیعت‌گردها پر از گل‌ولای می‌شود. با این‌حال اگر کفش‌های مناسبی داشته باشید، می‌توانید بدون هیچ مشکلی خودتان را به بالاترین نقطه جنگل برسانید.

جنگل الیمستان شامل سه دشت است. خیلی‌ها ترجیح می‌دهند تا دشت اول بروند که البته آن نقطه هم از نظر مناظری که می‌بینید و طبیعتی که احاطه‌تان کرده، جذاب است. در این دشت می‌توانید گله‌ای از اسب‌ها را هم ببینید و عکس‌های زیبایی از آن‌ها بگیرید.

خیلی‌ها زمان کوتاهی را در دشت اول می‌مانند و سپس راهی دشت بعدی می‌شوند. شما بعد از پشت سر گذاشتن دشت اول وارد محدود‌ه‌ای می‌شوید که پر از درخت‌های بلند و سربه‌فلک کشیده است. شاخه‌های این درخت‌ها آن‌قدر منشعب و بلند و درهم تنیده است که در بعضی از نقاط جنگل یک سقف سبز رنگ ایجاد می‌کند.

اگر تابستان باشد و برای فرار از آفتاب تند آن به دنبال سایه‌بان باشید، این قسمت از جنگل از همه مناسب‌تر است. اما اگر قصد دارید تا دشت سوم بروید، باید هم‌چنان به مسیرتان در جنگل الیمستان ادامه دهید. دشت سوم منطقه وسیع و سرسبزی است که فضای مناسبی برای نشستن و اتراق کردن دارد. اما به دلیل نبود درخت و سایه‌بان احتمالا در تابستان تحمل آفتاب و داغی آن برایتان سخت باشد. از طرفی به دلیل باز بودن این دشت نسبت به دو دشت قبلی و ارتفاعی که دارد، هرازگاهی باد تندی در آن می‌وزد که اگر لباس مناسب نداشته باشید با مشکل مواجه می‌شوید.

مناسب‌ترین زمان برای رفتن به جنگل الیمستان اواخر بهار و اوایل پاییز است. در هر کدام از این دو زمان که به جنگل الیمستان بروید، با رنگ‌های متفاوتی روبه‌رو می‌شوید. تصویرها و مناظری که می‌بینید هم کاملا با هم فرق دارند و در عین حال هر کدام زیبایی خاص خودشان را دارند. در بهار رنگ‌ درختان و گیاهان از سبزهای روشن به سبزهای تیره تغییر می‌کند و در پاییز رنگ‌های زرد و نارنجی و قرمز برگ‌ها زیبایی متفاوتی پیش‌رویتان می‌گذارد.

بیشتر بخوانید: شاهاندشت ؛ طبیعت‌گردی در آمل

جنگل لاجیم در سوادکوه

سوادکوه از آن مناطقی است که زیبایی‌ و جذابیتش به همه ثابت شده است. حتی مهم نیست که به آن سفر کرده باشید یا نه، اسم سوادکوه که می‌آید تصویری توی ذهن‌تان نقش می‌بندد از یک منطقه سبز و خوش آب‌وهوا. این جنگل که بخشی از جنگل‌ های هیرکانی محسوب می‌شود، در ۳۵ کیلومتری شهر ساری و در نزدیکی روستایی به نام لاجیم قرار دارد. در ضمن شما می‌توانید در کنار طبیعت‌گردی و لذت بردن از زیبایی جنگل لاجیم به دیدن برج تاریخی لاجیم هم بروید. این برج تاریخی در دل طبیعت قرار دارد و صدها سال است که شاهد حضور مسافران و طبیعت‌دوستان است.

بیشتر بخوانید: برج لاجیم ؛ برجی تاریخی و ارشمند در مازندران

برای اجاره انواع اقامتگاه در شهرهای شمالی برای مثال برای اجاره ویلا چالوس یا ویلاهای گیلان به سایت پینورست سر بزنید و شهر موردعلاقه خود را سرچ کنید تا گلچینی از بهترین اقامتگاه‌های آن شهر برایتان نمایش داده شد و به راحتی آن رارزرو کنید.

حیات وحش جنگل‌ های هیرکانی

گونه‌های مختلفی از جانوران در جنگل های هیرکانی زندگی می‌کنند که شامل پرندگان، پستانداران و خزندگان هستند. تعداد زیادی از این گونه‌ها به دلایل مختلف از بین رفته‌اند.

با این‌حال مراقبت از گونه‌های باقی‌مانده اهمیت زیادی دارد. انواع مختلفی از عقاب، جغد، شاهین، کبک و بلدرچین، دارکوب و قرقاول در بخش‌های مختلفی از جنگل های هیرکانی پراکنده شده‌اند.

از بین پستاندارانی که در این جنگل‌ها سکونت می‌کنند هم می‌شود به خرس قهوه‌ای، پلنگ، گرگ و خارپشت، خرگوش، روباه و گربه وحشی اشاره کرد. به‌خاطر داشته باشید که همه این گونه‌ها را نمی‌توان در همه بخش‌های جنگل‌ های هیرکانی مشاهده کرد. بلکه این جانوران بسته به پوشش گیاهی و آب‌وهوای هر تکه از این جنگل‌ها در آن پراکنده شده‌اند. 

احتمالا با ردیف کردن نام تمام جانورانی که در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند، نمی‌توان به اهمیت حضور آن‌ها اشاره کرد. هر کدام از این جانوران به‌تنهایی ارزشی فوق‌العاده در چرخه محیط زیست و اکوسیستم جهانی دارند.

اگر گونه آن‌ها را جست‌وجو کنید و درباره هر کدام از این جانوران به‌طور دقیق‌تری مطالعه کنید، متوجه می‌شوید که بسیاری از آن‌ها فقط در همین جنگل‌ها وجود دارند و چقدر حفظ آن‌ها و جلوگیری از انقراض‌شان اهمیت دارد.

بیشتر بخوانید: شیرگاه مازندران ؛ سرزمین پل و دره‌های سبز

پوشش گیاهی جنگل‌ های هیرکانی

جنگل‌های هیرکانی متنوع‌ترین پوشش گیاهی در ایران را دارند. تعداد گونه‌های گیاهی این جنگل‌ها را تا ۳۲۰۰ گونه برآورد کرده‌اند. این گونه‌ها شامل انواع درخت‌ها، درختچه‌ها و انواع مختلف از گیاهان بومی و منطقه‌ای است. درختان نارون، راش، صنوبر و توسکا، درختچه‌های انار وحشی، تمشک و لیلکی بعضی از انواع پوشش گیاهی جنگل‌های هیرکانی هستند.

این درخت‌ها در نوار سبز جنگل‌های هیرکانی پراکنده شده‌اند و پراکندگی آن‌ها در بخش‌های مختلف این جنگل‌ها متفاوت است. با توجه به این‌که درخت‌ها و گیاهان مثل گونه‌های جانوری امکان دفاع از خود را ندارند و نمی‌توانند در مواجهه با آدم‌ها برای آسیب ندیدن‌شان فرار کنند، مراقبت و محافظت از آن‌ها اهمیت بیش‌تری دارد.

سهم ما در حفاظت از جنگل های هیرکانی

یکی از اولین قدم‌هایی که می‌شود برای حفاظت از جنگل‌های هیرکانی برداشت، خاموش کردن آتشی است که روشن می‌کنیم. اگر با جمعی به دل طبیعت رفته‌اید و می‌خواهید چای داغ آتیشی بخورید، یادتان نرود در آخر آتش را خاموش کنید.

یکی از دلایل آتش‌سوزی در جنگل‌ها خاموش نکردن آتش‌های کوچکی است که به وسیله ما روشن می‌شوند. نشکستن چوب و شاخه درخت‌ها، درختچه‌ها و بوته‌هایی که در مسیر طبیعت‌گردی سر راه‌مان قرار می‌گیرند هم نکته مهمی است.

شاید به نظر بعضی از آدم‌ها یک شاخه کوچک و نازک درخت نقش مهمی در زنده ماندن یک جنگل بزرگ نداشته باشد، اما واقعیت این است که این شاخه کوچک و نازک هم جزئی مهم از حیات این جنگل و اکوسیستم کره زمین است.

بیشتر بخوانید: ۱۰ توصیه ضروری برای جنگل نوردی و طبیعت گردی

خیلی مهم است که در مواجهه با حیوانات، به آن‌ها آسیب نزنیم. حتما می‌دانید که رفتن به جنگل‌های هیرکانی بدون وجود افراد مطلع و لیدرهایی که تمام چم‌وخم مسیرهای جنگلی را می‌شناسند، میسر نیست. پس بهتر است موقع برخورد با هر حیوانی به توصیه‌های لیدر گروه گوش دهید و برای حفظ امنیت و سلامتی خودتان و حیوانی که قطعا بیش‌تر از شما ترس را تجربه می‌کند، از آن نقطه دور شوید و از حیوان فاصله بگیرید.

بعضی از جاده‌های شمالی کشور از میان مناطق حفاظت شده عبور می‌کنند. مثلا جاده‌ای که از پارک ملی گلستان عبور می‌کند و همین عبور و مرور زیاد ماشین‌ها باعث مرگ بعضی از حیوانات این منطقه شده است. برای این جاده‌ها مقررات خاصی وجود دارد. مثلا راننده‌ها باید سرعت‌شان را کم کنند و احتیاط بیش‌تری به خرج دهند تا مبادا پرنده و یا حیوانی با خودرویشان برخورد کند. پس اگر گذرتان به این جاده‌ها خورد، بیش‌تر از همیشه و هر جای دیگری احتیاط کنید.

نریختن زباله در طبیعت هم شامل منطقه جنگلی نمی‌شود. بلکه شما در هر سفری که به طبیعت دارید چه کوه باشد، چه دریا و چه جنگل باید زباله‌هایتان را جمع کرده و آن‌ها در طبیعت رها نکنید. در سفر به جنگل هم به دلیل نبود سطل زباله بهتر است همه زباله‌ها را در کیسه‌ای ریخته و با خود برگردانید و آن‌ها را در اولین سطل زباله‌ای که می‌بینید، بریزید.

اقامتگاه مناسب برای سفر به جنگل‌ های هیرکانی

برای سفر به جنگل های هیرکانی اول باید تصمیم بگیرید که می‌خواهید به کدام یک از مناطق آن بروید. هر چند که هر قسمت از این جنگل‌ها زیباست و می‌تواند به یک سفر لذت‌بخش تبدیل شود.

بعد از این‌که درباره مقصد سفرتان به نتیجه قطعی رسیدید، به نوع اقامتگاه‌تان هم فکر کنید. معمولا بهترین نوع اقامتگاه‌ها، کلبه‌های جنگلی هستند که فاصله خیلی نزدیکی به جنگل و طبیعت دارند.

در سایت پینورست اقامتگاه‌های خوبی در بعضی از شهرهای نزدیک به جنگل‌ های هیرکانی وجود دارد. مثلا اگر سوادکوه را در پینورست جست‌وجو کنید، اقامتگاه‌های متنوع و خوبی به شما پیشنهاد می‌دهد. البته لازم است در صورت اقامت در کلبه جنگلی با شدت بیش‌تری از محیط اطراف‌تان محافظت کنید و مواردی که پیش‌تر به آن اشاره کردیم را حتما رعایت کنید.

شما هم جنگل‌ های هیرکانی را در ایران می‌شناسید؟ چه جنگلی را از قلم انداخته‌ایم؟ به کدام‌یک از این جنگل‌ها که اشاره کرده‌ایم سفر کرده‌اید؟ وضعیت محیط زیست آن‌ها را چگونه دیدید؟ برای ما بنویسید.

نعیمه بخشی

خیال‌باف و قصه‌پرداز